Trần Bích San 陳碧珊

Trần Bích San 陳碧珊 (1840-1877) tự Vọng Nghi 望沂, hiệu Mai Nham 梅岩, vua Tự Đức còn ban tên Hy Tăng 希曾, người đời gọi ông là Tam nguyên Vị Xuyên. Ông người làng Vị Xuyên, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Ðịnh, nay là phường Vị Hoàng. Cha ông là phó bảng Trần Đình Khanh tức Trần Doãn Đạt.

Thuở nhỏ, Trần Bích San từng theo học hoàng giáp Phạm Văn Nghị, thầy đổi tên cho là Bích San. Năm Giáp Tý (1864), ông đỗ đầu kỳ thi hương. Năm sau, ông đỗ đầu thi hội và thi đình, cho nên người đương thời gọi ông là Tam nguyên Vị Xuyên, vua Tự Ðức ban cho hiệu là Hy Tăng.

Hơn 10 năm làm quan dưới triều Tự Đức, ông lần lượt giữa các chức vụ: Tu soạn viện hàn lâm, Án sát Bình Định, Biện lý bộ Hộ, Tuần phủ Hà Nội... Trong khoảng thời gian ấy, có lần ông làm phó chủ khảo trường thi hương Thừa Thiên (1868). Khi ra đề thi gợi ý sĩ tử, ông nói trái luận điểm của Tự Đức vì lúc này nhà vua đã nhượng bộ, thoả hiệp với thực dân Pháp, do đó ông bị giáng chức. Năm Canh Ngọ (1870), ông cũng đã từng được cử đi sứ sang Trung Quốc. Năm Đinh Sửu (1877), ông được thăng Tham tri bộ Lễ, làm Chánh sứ sang Pháp. Chưa kịp đi, ông đột ngột mất ở Huế. Sau khi mất, Trần Bích San được thăng hàm Tham tri.

Trần Bích San là người có chí hướng, muốn đem tài năng ra giúp dân, giúp nước. Ông từng điều trần vạch rõ thói quan lại tham nhũng lúc ấy. Ông cũng đã đề xuất nhiều kiến nghị cải tổ giáo dục, tuyển chọn nhân tài, phòng thủ đất nước. Vì vậy, khi ông đột ngột mất, thương tiếc, thầy dạy ông là hoàng giáp Phạm Văn Nghị có làm bài thơ điếu bằng chữ Hán.

Tác phẩm của Trần Bích San có:
- Mai Nham thi thảo
- Thanh Tâm tài nhân quốc âm thi
- Nhân sự kim giám
- Gia huấn ca