Bạc Tần Hoài 泊秦淮 • Đỗ bến Tần Hoài

Hai bên bờ Tần Hoài từ lâu đã nổi tiếng với những tửu lâu và nơi ca múa, vui chơi của giới quyền quý. Thời điểm đó, triều đình nhà Đường đã bộc lộ nhiều dấu hiệu suy yếu. Đỗ Mục vốn quan tâm đến chính trị và lo lắng trước tình trạng rối ren của đất nước. Đêm đỗ thuyền ở Tần Hoài, đứng trên vùng đất từng chứng kiến sự hưng vong của các triều đại, nhà thơ nghe vọng lại khúc Ngọc thụ hậu đình hoa, bài hát gắn với sự diệt vong của nhà Trần thời Nam triều. Cảnh vật và tiếng hát khiến ông từ việc nhớ lại chuyện cũ mà liên tưởng đến hiện thực đương thời mà viết bài thơ này.

Hai câu đầu dựng lên cảnh đêm trên sông Tần Hoài. Khói sương và ánh trăng cùng bao phủ mặt nước lạnh và bãi cát, tạo nên một không gian mờ ảo, tĩnh lặng và phảng phất hơi lạnh. Câu thứ hai cho biết con thuyền của nhà thơ đang neo gần một tửu quán; nhờ vậy, ông nghe được tiếng ca từ phía bên kia sông vọng lại. Bức tranh phong cảnh đẹp nhưng ẩn chứa cảm giác buồn và bất an. Hai câu cuối chuyển từ tả cảnh sang cảm hoài, châm biếm. Người ca nữ dường như không biết nỗi đau mất nước nên vẫn hát khúc Hậu đình hoa. Tuy nhiên, đối tượng phê phán thực sự không phải người ca nữ, bởi nàng chỉ hát theo yêu cầu của người nghe. Qua cách nói kín đáo ấy, Đỗ Mục hướng mũi nhọn châm biếm vào tầng lớp quyền quý đang chìm đắm trong yến tiệc, ca múa, không quan tâm đến nguy cơ suy vong của đất nước. Bài thơ vì thế không chỉ là một bức tranh đêm đẹp trên sông Tần Hoài hay lời than về một triều đại đã mất. Qua câu chuyện Trần Hậu Chủ vì ham mê hưởng lạc mà mất nước, nhà thơ ngầm cảnh tỉnh những người đang nắm quyền ở cuối đời Đường. Nỗi hận mất nước trong bài vừa thuộc về lịch sử, vừa là mối lo hiện tại của Đỗ Mục trước vận mệnh triều đình.

Bài thơ chỉ có bốn câu nhưng kết hợp hài hoà giữa tả cảnh, tự sự, trữ tình và nghị luận. Câu đầu vận dụng phép hỗ văn và lặp lại chữ “lung”, khiến khói sương, ánh trăng, mặt nước và bãi cát hoà vào nhau trong một màn đêm mông lung. Hai câu cuối dùng điển cố lịch sử nhưng không trình bày trực tiếp thành lời nghị luận. Đỗ Mục chỉ ghi lại một tiếng hát, qua đó mở ra ý nghĩa châm biếm sâu sắc. Giọng thơ hàm súc, lạnh và kín đáo, thể hiện rõ đặc điểm của thơ hoài cổ: mượn chuyện xưa để suy ngẫm và cảnh báo chuyện đương thời.