Tỉnh quốc hồn ca

Tỉnh quốc hồn ca theo thể song thất lục bát và dùng chữ quốc ngữ, gồm hai phần I và II, được viết vào hai thời điểm khác nhau:

- Phần I được viết năm 1907 khi Phan Châu Trinh ra Hà Nội diễn thuyết, và được dùng làm tài liệu giảng dạy ở trường Đông Kinh nghĩa thục. Di cảo phần này được gia đình ông lưu giữ trọn vẹn. Năm 1945, ông Lê Ấm đem di cảo này cùng một số bài ca rút gọn trong Giai nhân kỳ ngộ diễn ca xuất bản thành cuốn Tây Hồ Phan Chu Trinh di thảo tại Quy Nhơn. GS. Huỳnh Lý là người đầu tiên lấy một phần Phần I in tại Quy Nhơn đưa vào Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (tập IV, 1962). Xét theo di cảo thì Tỉnh quốc hồn ca I chỉ là 14 trang chép lẫn trong 300 trang di cảo của Giai nhân kỳ ngộ diễn ca, và là bản thảo chưa hoàn tất, có nhiều chữ, câu, đoạn vẫn đang được sửa chữa, thêm bớt. Bản in ở Quy Nhơn có 472 câu, chia thành 12 đoạn, nhưng có 5 câu không có trong di cảo, do ông Lê Ấm hoặc người khác thêm vào.

- Phần II được viết khoảng năm 1922 khi Phan Châu Trinh lưu vong tại Pháp, trong bối cảnh còn nóng nổi những vấn đề thời sự; như việc giải ngũ và hồi hương những người lính mộ ở Đông Dương, cuộc ngự du sang Pháp của vua Khải Định (tháng 5-1922). Lúc đầu, phần này chỉ được lưu truyền bằng chép tay, mãi đến năm 1925, tờ Việt Nam hồn mới đăng trọn bài, và sau đó được bí mật gửi về nước. Tháng 1-1927, Tỉnh quốc hồn ca II được tờ Tân thế kỷ cho đăng, nhưng bị Sở Kiểm duyệt lúc bấy giờ cắt bỏ chỉ còn 310 câu. Theo bản chép tay của bà Phan Thị Châu Liên (con gái đầu của Phan Châu Trinh), sau được in trong Thơ văn Phan Bội Châu, thì phần này gồm 480 câu song thất lục bát, chia thành 5 đoạn.

Trong di cảo phần đầu, tác giả không ghi nhan đề, còn phần sau chỉ ghi là Tỉnh quốc hồn ca. Việc chia ra gọi là Tỉnh quốc hồn ca I và Tỉnh quốc hồn ca II do GS. Huỳnh Lý đề xuất.