Chung vốn làm ăn

Người ta biết mọi đường lợi ích,
Tiền như nước, hễ tích thời khô.
Phải cho đây đó chi bồ,
Bỏ ra nhiều vốn, thâu vô nhiều lời.
Cũng chẳng bóp lãi mười vốn một,
Cốt về nhiều, hào hốt cũng nên.
Nhà giàu hàng triệu, hàng thiên,
180. Đem qua hàng bạc chẳng phiền giấu chôn.
Để cho kẻ trí khôn của khó,
Để cho người nghề có tay không;
Lãnh về san việc đổi công,
Giàu ăn lợi lớn, khó mong lợi chừng.
Thấy những kẻ đại thương tiểu cổ,
Chẳng ai mà dám bỏ lòng tin.
Vay ra từng vạn, từng nghìn,
Một lời giao kết giữ gìn không sai.
Măng-đa gởi nước ngoài xa lắc,
190. Công ty hùn kẻ Bắc người Nam.
Tháng giao ngày lãnh âm ầm,
Chẳng sai một mảy, chẳng thâm một đồng.
Vậy nên của lưu thông dào dã,
Nghề bán buôn khắp cả đông tây.
Lợi quyền nắm hết vào tay,
Làm cho giàu có càng ngày càng hơn.
Người mình chỉ bất nhân bất tín,
Vay đặng rồi, đã biến lòng ngay.
Lời quê tiếng tục xưa nay:
200. Vay ngọt như mía, trả cay như gừng!
Nào là kẻ tưng bừng hợp cổ,
Hợp nhau rồi, đã vỗ nhau ngay.
Bon chen, chấm mút loay quay,
Công ty chẳng được mấy ngày mà tan.
Thói đâu có dã man như thế,
Nghĩ cho xa, tích tệ bởi đâu?
Trách vì mấy kẻ nhà giàu,
Tiền trăm, bạc vạn chôn sâu xó nhà.
Lừa khi eo, đem ra thắt cổ,
210. Còn bán buôn lời lỗ mặc ai.
Bắt lên lợi tám, lời mười,
Thắt mèo, treo chó cho người dở dang.
Làm như thế, hai đàng cùng thiệt,
Sinh ra điều cay nghiệt dường bao.
Của tiền trong nước ngần nào,
Kẻ dư bỏ xó, người quào không ra.
Đất bỏ hoang biết là hiếm mấy,
Lợi chan chan đều thấy bỏ qua.
Để cho các chú Chà-và,
220. Chìa tay lấy bạc mà ta ngồi nhìn.
Ngồi nghĩ lại, thêm phiền thêm tủi,
Hỡi những người trẻ tuổi tài cao!
Bây giờ phải tính làm sao?
Rủ nhau đi học mọi điều văn minh.