Tố cáo thực dân bóc lột, đàn áp nhân dân ta

Nghĩa đồng bào, tự do bác ái,
Lòng Lang Sa rộng rãi biết bao.
Các anh thuộc địa lòng nào?
Làm hùm làm hổ khác nhau lạ lùng!
Loại thuốc phiện, rượu nồng đốt ruột,
190. Luận lẽ thường là thuốc sát nhân;
Văn minh các nước cấm ngăn,
Mà ta cứ để uống ăn như thường!
Tiệm buôn bán ngày càng mở rộng,
Cốt thuế nhiều chết sống mặc ai;
Hại thay những độc hết nòi,
Trời sinh riêng để phạt loài giống ta!
Thuế ruộng muối nói ra càng ngán,
Nó thực là thổ sản quốc dân.
Nước ta quanh bể vô ngần,
200. Lợi to, tính cũng vài phần tại diêm.
Vậy mà lập phép nghiêm cấm tất,
Biết bao nhiêu là đất bỏ hoang.
Thừa ra chỉ một vài khoang,
Bán mua, thôi cũng như tuồng giựt không!
Mua một đồng, mười đồng bán lại,
Gẫm dân ta thiệt hại biết bao;
Lại còn thị thế thị hào.
Mua vun bán sét thấp cao mặc lòng.
Thuế nhân đinh như tròng vào cổ,
210. Còn bắt thêm nộp bổ năm hào!
Giấy hình là giấy thế nào?
Có hình còn buộc in vào hai tay.
Khen ai khéo đặt bày nên chuyện,
Mua giấy rồi, tuỳ tiện làm ăn.
Vậy sao tàu Mỹ, tàu Anh.
Trong khi thuê mướn đón ngăn đủ đàng?
Thuế điền thổ lại càng khốc hại;
Mẫu xấp hai, thuế lại xấp mười!
Nắng mưa, may rủi nhờ trời,
220. Ai toan đắp trổ mở ngòi cho đâu?
Điền ba hạng, dồn vào bực nhất,
Thổ sáu, nay bỏ vứt làm ba.
Cốt cho số thuế tăng gia,
Đòi no, chết sống mặc cha thằng bần!
Còn những kẻ chỉ trần lợi hại,
Bắt buộc cho mắc phải tù lao;
Vu cho chống thuế, chống xâu,
Có gì phép luật, còn đâu công bình!
Kìa các sở nhật trình nhật báo,
230. Chỉ để cho nói hão nói huyền;
Cháy nhà, chó dại, thằng điên,
Cũng nghề bán giấy kiếm tiền cho qua!
Còn đến chuyện nước nhà đại khái,
Nào ai cho bàn nói vào đâu.
Bắt khoan, bắt nhặt từng câu,
Còn ai mở miệng cất đầu kêu ca!
Sự dạy dỗ gọi là cho có,
Kể trường to trường nhỏ đặng bao.
Học đường ta gọi là cao,
240. Sánh cùng bên Pháp chưa vào bậc trung.
Đàng du học bịt bùng cấm ngặt,
Chỉ một đàng đi tắt qua Tây.
Tiền quan cấp đỡ xưa nay,
Đáng thêm mà lại bỏ ngay lẽ nào?
Sách các bậc hiền hoa công chánh,
Sách Lư Soa và Mạnh Tư Cưu.
Bán mua khắp cả toàn cầu,
Phép gì lại cấm đem vào nước Nam?
Học Tây đã lam nham như thế,
Học Tàu còn ai kể vào đâu?
Thừa ra quốc ngữ mấy câu.
Trông gì mơ đặng cái đầu thiếu niên?
Còn như bộ tân biên luật lệ,
Cũng gọi là chánh thể đổi thay;
Nội dung chưa biết dở hay,
Hãy xin trích một điều này mà coi:
Quân du đãng là loài gian quỷ,
Va-ga-bông nghĩa chỉ phân minh.
Lịch du không giấy thông hành,
260. Buộc vào tội ấy công bình làm sao?
Nói bao nhiêu lại bao nhiêu tức,
Kể sao cũng tình ức lẽ oan?
Thử xem khắp nước dinh hoàn,
Hai mươi thế kỷ ai còn như ta?