Kêu gọi sự hợp tác Pháp Việt

Cũng vì bởi dã man quen thói,
Chửa văn minh tự gọi văn minh!
Thử xem các bậc học hành,
Nương hơi, dựa bóng tập tành đã quen.
Người nói phải, đua chen rằng phải,
390. Người nói không, dám cãi rằng không!
Học hành còn lắm bông lông,
Đa toan xách gậy xưng ông đem đàng.
Người Á chẳng am tường sử Á,
Học Âu chưa khám phá tình Âu.
Vậy mà tự đắc tự cao,
Tặng mình như thể ngôi sao giữa trời!
Loài thuỷ mẫu lơi bơi mặt nước,
Dựa mắt tôm bắt chước đua bơi.
Gặp cơn sóng gió phi thời,
400. Tôm đi tôm bỏ nổi trôi giữa dòng.
Chim đà điểu sanh trong sa mạc,
Lông cánh thơ, vóc giạc dềnh dàng;
Bị cơn sợ hãi phi thường,
Chôn đầu vào cát, là phương tự toàn.
Gẫm vật tính minh ngoan khả tiếu,
Nghĩ lại càng ruột héo lệ rơi.
Ấy là hào kiệt thức thời,
Ấy là minh triết của người nước ta.
Học thế ấy người ra thế ấy,
410. Quả cùng nhân khác mấy nhiêu đâu?
Nhân nào ta tạo đã lâu,
Tạo nhân nay phải lấy Âu làm thầy.
Người Đại Pháp xưa nay nức tiếng
Tổ dân quyền lập hiến là ai?
Thức lâu mới biết đêm dài,
Ở lâu mới biết là người có nhân.
Tính lại hay đỡ đần người yếu,
Gương xưa nay cao chiếu rành rành:
Xưa kia người Mỹ chống Anh,
420. Ông Phi Liệt Yết xưng mình một tay.
Ba Lan chịu đoạ đày đã lắm,
Bấy lâu nay như nắm xương khô.
Cũng nhờ người Pháp giúp cho,
Vậy nên mới có cơ đồ ngày nay.
Huống ta ở dưới tay người Pháp,
Sáu mươi năm thắm thoắt đã qua.
Lỗi lầm cũng nửa bởi ta,
Cạn suy vụng tính, hoá ra lỡ làng.
Nay bốn mặt nòi vàng sấn sướt,
430. Ta hãy còn thườn thượt thây ma.
Biển trời muôn dặm cách xa,
Nỡ nào Tây lại bỏ ta một mình.
Hướng ta đã chân tình thành phục,
Quyết một lòng thủ túc tương thân.
Dầu cho bốn mặt cường lân,
Lòng ta quyết giữ ái ân một bề.
[...]
440. Lợi quyền Tây cũng đâu còn mà trông!
Cơn sóng gió thuyền chung một chiếc,
Dấu Việt-Hồ cũng quyết đồng tâm.
Hay chi oán độc tương tầm,
Vạ chung chưa dễ ai cầm hơn ai.
Tình thế đã tỏ bày ra đấy,
Người Lang Sa cũng thấy tới nơi.
Dở dang chỉ một hai người,
Một tay muốn đậy bóng trời soi chung!
Rào sắt quyết bịt bùng ta lại,
450. Kéo vào đàng hủ bại như xưa;
Quyền vua giấu mấy cũng vừa,
Quyền dân cướp hết còn chưa bằng lòng!
Hình thức mặc trong vòng lấn lướt,
Tinh thần thì đón trước dò sau,
Dễ sai dễ khiến mặc dầu,
Làm sao sống được trong bầu cạnh tranh!
Cầm ta cũng như hình nem chả,
Muốn để dành ăn lả xài lơi;
Miếng ngon là của giữa đời,
460. Mình ham phải biết những người cùng ham.
Nay tứ phía tai hùm mắt hổ,
Ngày hăm hăm nghe ngó vào đâu.
Tục rằng: ăn ít no lâu,
Hãy xin nghĩ kỹ lo sâu cho cùng.
Dân Đại Pháp là dòng nghĩa hiệp,
Nỡ lòng nào hà hiếp ta đâu,
Chẳng nên vập mặt cúi đầu,
Đứng ra ta hỏi những câu công bình.
Nay trộm phép tỏ tình đại biểu,
470. Cả tiếng kêu mấy triệu Lang Sa;
Hãy xin mở lượng hải hà,
Ra tay tế độ con nhà An Nam.
Xin trên dưới hai “sam” hiệp mặt,
Định phương châm cho chắc một bề.
Dâng lên giám quốc thủ phê,
Hãy xin kể thử vấn đề như sau:
“Chánh tự trị bắt đầu hứa trước,
Định hạn kỳ phỏng ước mấy năm.
Chủ trương đã có chỉ nam.
480. Trăm điều tự khỏi lỗi lầm sai ngoa.
Pháp luật dựa Lang Sa làm chủ,
Lợi quyền cùng nghĩa vụ cho cân.
Có viện thay mặt quốc dân,
Có quan trách nhậm đại thần phụng công.
Để ta được vào vòng chánh trị,
Từ hội hè, suy nghĩ, nói năng.
Cũng nên hạn chế có ngằn,
Dắt tay ai để lần lần cho theo.
Niên hạn chẳng kỳ kèo lâu chóng,
490. Cốt cho ta hiệu phỏng tinh thần.
Quyền vua đổi lại quyền dân,
Chánh cang trước phải vài phân khai minh.”
Được như thế thoả tình ao ước,
Nghĩa thầy trò sau trước yếm âu,
Lợi quyền chung chạ dài lâu,
Trắng vàng một họ, Á Âu một nhà.
Một tung hô Lang Sa vạn tuế,
Hai tung hô vạn tuế Việt Nam.
Sao cho hai nước đồng tâm,
500. Bỏ ca trường hận chép ngâm thái bình.