Tố cáo thực dân lừa phỉnh sau chiến tranh

Song những kẻ lo sâu, nghĩ kỹ,
70. Mình xét mình, ngẫm nghĩ mà coi!
Nên hư chẳng bởi người ngoài,
Xưa nay thịt thối, thì giòi mới sinh!
Vậy những nỗi bất bình xin bỏ,
Quyết theo thầy dạy dỗ học đòi;
Dầu mà cho vọt cho roi,
Gian nan đau đớn cũng coi làm thường.
Vì chí quyết lên đường tấn bộ,
Phải nhờ tay tế độ mới xong.
Kìa xem trong cõi Á Đông,
80. Trung Hoa, Nhật Bản cùng dòng giống ta.
Nhìn ngoái lại Xiêm La gần đấy,
Phi-liệp-binh chẳng mấy nhiêu xa.
Trông người lại ngắm vào ta,
Thiên đường, địa ngục cách xa muôn vàn!
Rủi cơn bão, sóng tràn như thấy,
Biết lấy chi vùng vẫy với đời,
Thầy khôn dù sức đủ mười,
Tớ ngu thôi cũng chịu người chuyền tay.
Biết bao nỗi đắng cay chua xót,
90. Ngày trông thầy thấm thót đòi cơn.
Biết bao chuốc dữ cừu hờn,
Lòng ta quyết một nhớ ơn quên thù!
Xem trong lúc mấy thu giặc giã,
Sống cõi Âu rúng cả hoàn cầu;
Người xui ta phải trả thù,
Mà ta giữ vẹn khu khu lòng thành!
Nào là kẻ đầu binh, ứng mộ,
Vòng đạn tên ruột đổ thây rời,
Sa trường một giấc như chơi,
100. Giá chôn, tuyết dập, nắng phơi, mưa vùi.
Nào là kẻ mồ hôi nước mắt,
Xưởng công binh nấu sắt nung đồng!
Xiết bao độc nhiễm thuốc xông,
Rủi ro phút chốc, bỏ không một đời!
Nào là kẻ vận dời binh khí,
Cuộc tử sinh một tí rủi may;
Bất kỳ đạn lạc, tên bay,
Còn ai biết đến chút thây lạc loài!
Người thì rán ra vai cày cuốc,
110. Để giúp người trong cuộc nông tang;
Hay đâu thuỷ thổ bất thường,
Mồi côi để dấu đoạn trường phương xa!
Người thì quyết xông pha sóng gió,
Để giúp cơn khốn khổ bể khơi;
Hay đâu trận mạc bất thời,
Thân bèo phú mặc nước trời mênh mông!
Kẻ sao xiết não nồng đau đớn,
Mấy trăm ngàn hảo hớn Nam bang!
Lạnh lùng mấy nắm xương tàn,
120. Chiêm bao còn hãy mơ màng hồn quê!
Lúc tấu khải, ai về đâu đấy,
Thảm thương thay biết mấy muôn nhà!
Thẩn thơ mẹ yếu cha già,
Mai chiều dựa cửa trông ra ven trời!
Còn một nỗi con côi, vợ goá,
Kể sao cùng vất vả linh đinh!
Phải đâu nẻo lợi đường danh,
Vì đâu nên nỗi dứt tình biệt ly?
Ấy tình cảnh người đi như thế,
130. Xin nhắc qua những kẻ ở nhà;
Biết bao phú hộ danh gia,
Tiền nghìn bạc vạn trao ra không màng.
Thương những kẻ nghèo nàn thiếu thốn,
Thuế cùng sưu khốn đốn quanh niên.
Vắng nghe lệnh xuống quyên tiên,
Ít nhiều tom góp nộp tiền cho quan.
Vợ con chịu cơ hàn lạc phách?
Anh em đều đói rách khó khăn;
Vì ai nhịn mặc, nhịn ăn,
140. Vì ai nên nỗi đành quăng của tiền?
Của tiền mất hàng thiên hàng vạn,
Máu mủ trôi lai láng biết bao!
Cũng vì một dạ ước ao,
Giúp thầy cho trọn trước sau cùng thầy:
Ước chánh trị càng ngày rộng rãi,
Dắt ta theo vào cõi văn minh.
Hiến chương pháp luật ban hành,
Nói năng nghĩ ngợi thoả tình tự do.
Ước học hành mở cho xứng đáng,
150. Đừng vẽ hình vẽ dạng cho qua;
Công thương, kỹ nghệ chuyên khoa,
Trí tri, cách vật cho ta theo cùng;
Cuộc điều dưỡng khắp trong dân sự,
Nẻo giao thông tứ xứ sơn lâm;
Làm cho bá tính yên tâm,
Làm cho sinh kế càng năm càng giàu.
Ước như thế đặng đâu như thế,
Đã mấy năm treo trễ đến nay.
Thỏ khôn vừa đã đến tay,
160. Chó săn sống cũng mua ngày mà thôi.
Lời vắn vó như lời nói phỉnh!
Buộc ta còn tín kính làm sao?
Phần thì thêm thuế thêm sưu,
Trăm điều cũng cứ đè đầu như xưa.
Cách giàm buộc như ngừa đạo tặc,
Thấy những điều nghiêm khắc mà ghê.
Thử xem trong lúc lính về,
Hành hà đày đoạ chán chê trăm phần.
Lục cho đến manh quần, tấm áo,
170. Xét cho cùng mảnh báo, phong thư!
Bạc tiền gạn đến của tư,
Chận đồ, xiết đạc cầm như quân tù!
Câu nhân đạo và câu chánh lý,
Đổi thay nhau một tí trơ tay.
Thân này chẳng chết là may.
Sống về để chịu đoạ đày vậy ư?
Tiền ban cấp đợi chờ khốn khổ,
Ngày chực chầu như lũ ăn xin,
Mấy tuần chưa gọi đến tên,
180. Lãnh rồi chẳng đủ trả tiền tiêu pha!
Người ai cũng xương da máu thịt,
Sự bất công, đau ít tủi nhiều.
Có nhân mới có thương yêu,
Bao nhiêu cay nghiệt, bấy nhiêu oán thù!