Anh Vũ châu 鸚鵡洲 • Bãi Anh Vũ

Bài thơ này được cho là sáng tác vào năm Thượng Nguyên thứ nhất (760) đời Đường Túc Tông. Mùa xuân năm ấy, sau khi được ân xá khỏi án lưu đày Dạ Lang và trải qua một mùa đông ngao du ở Ba Lăng, Lý Bạch trở lại Giang Hạ. Trong thời gian thăm cảnh, gặp gỡ bạn bè tại đây, ông đã làm bài thơ này. Anh Vũ châu vốn là một bãi đất giữa sông Trường Giang, ở phía tây nam Vũ Xương. Địa danh này gắn với Nễ Hành, một danh sĩ cuối đời Đông Hán nổi tiếng tài cao nhưng tính tình ngạo nghễ. Trong một buổi tiệc do Hoàng Xạ tổ chức, Nễ Hành đã ứng tác bài Anh vũ phú, khiến bãi sông về sau mang tên Anh Vũ. Nễ Hành nổi tiếng tài hoa và ngạo nghễ, vì không được những người cầm quyền dung nạp, ông bị đưa từ nơi này sang nơi khác rồi cuối cùng bị Hoàng Tổ sát hại. Tuy tên Nễ Hành không xuất hiện trực tiếp, hình tượng chim anh vũ trong bài ngầm gợi đến ông.

Bốn câu đầu nhiều lần nhắc đến chim anh vũ nhưng không đơn thuần kể chuyện một con chim từng bay qua. Hình tượng anh vũ vừa liên quan đến nguồn gốc tên bãi, vừa kín đáo tượng trưng cho Nễ Hành. Chim đã bay về phía núi Lũng, người xưa cũng không còn, chỉ có cây cỏ trên bãi vẫn xanh tươi. Qua sự đối lập giữa con người hữu hạn và cảnh vật trường tồn, nhà thơ bày tỏ niềm thương tiếc đối với một tài năng có số phận bất hạnh. Hai câu tiếp theo vẽ ra cảnh xuân rực rỡ trên bãi Anh Vũ: sương khói tan dần, lá lan toả hương trong gió ấm, hoa đào hai bờ nhuộm sóng nước thành gấm. Tuy nhiên, cảnh vật càng tươi sáng thì nỗi cô đơn trong lòng nhà thơ càng nổi bật. Lý Bạch tự nhận mình là một “thiên khách” (người từng bị lưu đày) và nhìn thấy trong số phận Nễ Hành hình bóng của chính mình: có tài năng, có hoài bão nhưng gặp nhiều truân chuyên, không được thời thế dung nạp.

Bài thơ nổi bật ở phép song quan: hình tượng chim anh vũ vừa là chim thực trong tưởng tượng, vừa ngầm chỉ Nễ Hành; tên bãi vừa là cảnh vật hiện tại, vừa khơi dậy một bi kịch quá khứ. Bài thơ chuyển từ hoài cổ sang tả cảnh rồi trở về nỗi niềm hiện tại, dùng cảnh xuân tươi đẹp để làm nổi bật tâm trạng cô độc. Việc lặp lại các từ “anh vũ”, “giang”, “châu” tạo nên âm hưởng xoáy vòng, liền mạch, câu hỏi kết thúc bỏ ngỏ khiến nỗi cảm thương càng trở nên sâu xa. Tuy được xếp vào thể thất ngôn luật thi, bài có một số chỗ không hoàn toàn tuân theo khuôn luật nghiêm ngặt về sau, nên thường được gọi là thất luật biến thể.