Khúc Giang kỳ 1 曲江其一

Chùm hai bài này được sáng tác vào cuối xuân năm Càn Nguyên thứ nhất (758) đời Đường Túc Tông. Khi ấy, kinh đô Trường An tuy đã được quân Đường thu phục sau khi rơi vào tay quân An - Sử, nhưng chiến tranh vẫn chưa chấm dứt. Đất nước tiếp tục rối ren, trong khi tầng lớp quyền quý ở kinh thành lại dần trở về với cuộc sống xa hoa hưởng lạc. Lúc này Đỗ Phủ đang giữ chức Tả thập di tại triều đình. Tuy có lòng tận trung và mong muốn cứu giúp đất nước, ông lại gặp nhiều bất đồng trong chốn quan trường, đặc biệt sau việc dâng sớ cứu Phòng Quản. Tâm trạng lo nước, buồn đời, thất vọng về công danh hoà với cảnh cuối xuân tại Khúc Giang đã tạo nên hai bài thơ này.

Khúc Giang còn gọi là Khúc Giang trì, là một thắng cảnh nổi tiếng ở phía nam thành Trường An. Đời Đường Huyền Tông, nơi đây được mở rộng và chỉnh trang, chung quanh có nhiều cung điện, vườn thượng uyển và công trình dành cho vua quan du ngoạn. Sau loạn An - Sử, cảnh vật đã có dấu hiệu hoang phế, nên trong thơ Đỗ Phủ, sự tàn úa của Khúc Giang đồng thời gợi lên sự suy thoái của triều đại nhà Đường. Hai bài có sự thống nhất chặt chẽ giữa cảnh và tình. Hoa rơi, di tích hoang phế, bướm lượn và chuồn chuồn bay đều được quan sát bằng những nét bút cụ thể nhưng chứa đựng ý nghĩa rộng hơn về thời gian, đời người và vận nước. Giọng thơ có lúc buồn thương, có lúc tự trào, có lúc tưởng như muốn hành lạc, song bên dưới vẫn là nỗi ưu thời mẫn thế. Các cặp câu đối chỉnh, hình ảnh giàu khả năng tạo hình và sự chuyển đổi tự nhiên giữa cảnh vật với suy tưởng đã làm nên chiều sâu của chùm thơ.

Đây là bài thứ nhất, bắt đầu từ cảnh hoa rụng. Chỉ một cánh hoa bay cũng như làm giảm mất một phần mùa xuân, huống chi muôn cánh đang bị gió cuốn đi. Từ nỗi tiếc xuân, nhà thơ tìm đến rượu để giải sầu, rồi nhìn thấy chim bói cá làm tổ trong ngôi nhà nhỏ và tượng kỳ lân nằm nghiêng bên ngôi mộ cao. Cảnh ấy gợi sự đổi thay, hoang phế và quy luật thịnh suy không gì cưỡng lại được. Lời kết “tu hành lạc” và không để hư danh ràng buộc nghe có vẻ phóng khoáng, nhưng thực chất ẩn chứa nỗi đau sâu sắc trước thời cuộc và cuộc đời.