Nguyệt dạ 月夜 • Đêm trăng

Bài thơ được Đỗ Phủ sáng tác tại Trường An vào mùa thu năm Chí Đức thứ nhất (756) đời Đường Túc Tông, trong thời gian loạn An - Sử. Khi ấy, Trường An đã rơi vào tay quân nổi loạn. Đỗ Phủ trên đường tìm đến hành tại của Đường Túc Tông ở Linh Vũ thì bị bắt và áp giải về Trường An, còn vợ con ông đang lánh nạn tại Khương Thôn thuộc Phu Châu. Trong một đêm trăng, nhà thơ nhớ gia đình nhưng không trực tiếp viết mình đang nhìn trăng và nhớ vợ. Ông tưởng tượng người vợ ở nơi xa cũng đang một mình ngắm trăng, nhớ chồng bị kẹt trong thành Trường An. Cách viết từ phía người ở xa (đối diện tả bút) làm tình cảm của bài thơ trở nên đặc biệt sâu sắc. Nhà thơ không nói “ta nhớ nàng” mà hình dung “nàng đang nhớ ta”, trong nỗi thương vợ đã bao hàm nỗi nhớ của chính mình. Hai chữ “độc khan” ở đầu bài và “song chiếu” ở cuối bài tạo thành trục kết cấu chính: hiện tại là một mình ngắm trăng trong cảnh chia lìa, tương lai được mong đợi là hai người cùng đứng dưới ánh trăng sau ngày đoàn tụ.

Bài thơ không trực tiếp nhắc đến quân nổi loạn, chiến trận hay triều đình. Tuy nhiên, mọi nỗi đau trong bài đều do chiến tranh gây ra. Chỉ vì loạn lạc mà chồng ở Trường An, vợ con ở Phu Châu và cả hai phải nhìn cùng một vầng trăng từ hai nơi khác nhau. Do đó, nỗi nhớ vợ con của Đỗ Phủ cũng là một biểu hiện cụ thể của nỗi đau ly loạn mà vô số gia đình đương thời phải chịu đựng. Tình cảm riêng tư và hiện thực lịch sử hoà vào nhau một cách tự nhiên.

Đỗ Phủ nhớ vợ nhưng lại hình dung vợ đang nhớ mình, thương con nhưng lại nhấn mạnh rằng các con còn quá nhỏ để hiểu nỗi đau chia lìa, nhìn trăng trong hiện tại nhưng gửi hy vọng vào một đêm trăng đoàn tụ trong tương lai. Bài thơ không dùng những lời tình yêu nồng nhiệt. Tình cảm được thể hiện qua các chi tiết rất kín đáo: một người vợ đứng nhìn trăng đến ướt tóc, lạnh tay; những đứa trẻ ở bên mà không hiểu nỗi lòng mẹ; một người chồng từ nơi xa mong đến ngày ánh trăng cùng soi hai người và nước mắt không còn rơi.