Hoa phi hoa 花非花 • Hoa không phải là hoa

Bài từ này được chép trong Bạch thị Trường Khánh tập. Xét về thể loại ban đầu, đây là một bài cổ thi tạp ngôn. Tuy nhiên, do hình thức ngắn gọn, giàu nhạc tính và gần với từ thể, tác phẩm cũng thường được xem như một bài từ. Về sau, người ta lấy chính câu thức của bài này lập thành từ bài Hoa phi hoa, gồm một đoạn, hai mươi sáu chữ, sáu câu, gieo ba vần trắc. Thời điểm sáng tác chưa được xác định chắc chắn. Vương Nhữ Bật phỏng đoán bài được làm trong khoảng từ năm Trường Khánh thứ 2 (822), khi Bạch Cư Dị ra làm thứ sử Hàng Châu, đến năm Bảo Lịch thứ 2 (826), khi ông thôi chức thứ sử Tô Châu. Chu Kim Thành trong Bạch Cư Dị tập tiên hiệu lại cho rằng tác phẩm được viết không muộn hơn năm Trường Khánh thứ 3 (823).

Bài chỉ có sáu câu, mở đầu bằng hai lời phủ định “hoa chẳng phải hoa, sương chẳng phải sương”, khiến đối tượng được miêu tả trở nên mơ hồ, khó nắm bắt. Đối tượng ấy đến lúc nửa đêm rồi biến mất khi trời sáng, lúc đến tựa một giấc mộng xuân ngắn ngủi, lúc đi giống áng mây sớm không còn dấu vết. Những hình ảnh hoa, sương, mộng xuân và mây sớm đều đẹp nhưng mong manh, chóng tan, qua đó gợi nỗi tiếc nuối trước những con người, sự vật hoặc tình cảm tốt đẹp từng hiện hữu rồi đột ngột mất đi.

Ý nghĩa cụ thể của bài vẫn có nhiều cách giải thích. Có ý kiến cho rằng tác phẩm dùng ẩn ngữ để viết về một kỹ nữ hoặc quan kỹ, người con gái đến với khách lúc nửa đêm và rời đi khi trời sáng, để cuộc gặp gỡ ngắn ngủi chẳng khác nào một giấc mộng. Cũng có người xem đây là một bài thơ mang ý vị thiền, biểu hiện quan niệm mọi sự trên đời đều hư ảo, có đó rồi không đó như mộng, huyễn, bọt, bóng. Tuy nhiên, do Bạch Cư Dị cố ý lược bỏ đối tượng được nói tới, ý nghĩa của bài không bị giới hạn vào một sự việc duy nhất mà có thể bao quát tình yêu, tuổi xuân, vẻ đẹp và cả kiếp người ngắn ngủi.

Về nghệ thuật, toàn bài được tạo nên bằng một chuỗi ẩn dụ và so sánh. Hai câu đầu gợi cảm giác nửa thực nửa hư; hai câu tiếp xác định sự xuất hiện và tan biến trong thời gian rất ngắn. Hai câu cuối dùng mộng xuân và mây sớm để cụ thể hoá vẻ đẹp mong manh ấy. Các hình ảnh không được nối với nhau bằng lời giải thích, tạo nên những bước chuyển đột ngột và khoảng trống liên tưởng rộng lớn. Ngôn từ cực kỳ cô đọng, tiết tấu chỉnh tề mà biến hoá, khiến tác phẩm có vẻ đẹp mông lung hiếm thấy trong thơ Bạch Cư Dị.

Bài thơ có ảnh hưởng sâu rộng đến sáng tác đời sau. Trương Tiên, Án Thù, Âu Dương Tu, Tô Thức và nhiều từ nhân khác từng trực tiếp dẫn lại hoặc hoá dụng câu chữ của tác phẩm. Năm 1933, nhạc sĩ Hoàng Tự phổ nhạc Hoa phi hoa thành một ca khúc nghệ thuật, giúp bài thơ tiếp tục được lưu truyền rộng rãi trong thời hiện đại.