Đông Sơn 1 東山1

Thiên Đông Sơn về tình cảnh chinh chiến trở về.

Chú giải của Chu Hy:
Bài tự ở sách Mao thi nói rằng: Chương I nói quân đội trở về được hoàn toàn không người chết, chương II nói quân sĩ trở về chưa đến nhà mà đã trông nhớ, chương III nói gia đình trông đợi anh trở về, chương IV thì vui mừng cho trai gái thành vợ chồng được kịp thời.

Người quân tử đã sai khiến được dân, vì biết đến tình ý của dân mà thương xót nỗi nhọc nhằn lao khổ của dân, cho nên dân mới được vui. Khiến cho dân vui lòng để sai khiến, dân quên việc chết chóc ngoài chiến trận mà nghe theo, thì chỉ có bài thơ Đông Sơn này là khiến dân được việc ấy hay sao? Kẻ ngu này nói hoàn toàn (về chương I) là ý quân đội được toàn vẹn trở về, không có nỗi khổ tâm kẻ chết người bị thương – nói trông nhớ (về chương II) là ý về chưa đến nhà nên mới trông nhớ, có lòng sầu hận – nói gia đình chờ anh, trai gái thành vợ chồng kịp thời, thì toàn là những điều mà trong lòng mong ước chẳng dám nói ra. Ấy là người bực trên thừa lúc trước khi chưa phát ra mà ca vịnh để an ủi những nỗi nhọc nhằn khổ sở của dân, thì lòng hân hoan cảm kích của dân sẽ thấm thía biết là dường nào? Vì rằng những bài thơ an ủi ngày xưa đều là như thế, giữa kẻ trên người dưới, tâm tình và ý chí tin tương lẫn nhau. Tuy giữa cha con trong nhà nói chuyện với nhau cũng không ngoài lẽ ấy. Bởi vậy mới duy trì củng cố được hằng ngàn năm cũng không có một sớm nào đổ vỡ vậy.

Chương này thuộc phú.

Đây thì thuộc hứng. Thành Vương nhà Chu đã được bài thơ Xi hiêu, lại cảm động vì sự biến hoá của sấm gió, mới bắt đầu tỉnh ngộ mà đón Chu Công, lúc ấy Chu Công đi đánh giặc phía đông đã ba năm rồi. Chu Công đã về, nhân đấy làm bài thơ nầy để uý lạo quân sĩ.

Vì ba quân, Chu Công thuật lại ý chí của mình mà nói rằng: Ta đi đánh giặc ở phương đông đã lâu rồi, mà trên đường về lại gặp mưa cực khổ. Nhân nhắc lại lúc còn ở phía đông mà kể lại lúc trở về, lòng vẫn hướng về phía tây mà bi thương. Con nên may những quần áo mặc lúc bình thường và cho rằng từ nay có thể không làm những việc ngặm tăm đánh trận nữa. Đến khi đang đi, lại thấy cảnh vật mà khởi hứng, mới tự than rằng: Những con sâu nhung nhúc cử động nọ thì ở trong đám ruộng dâu kia, còn những kẻ ở quạnh hiu một mình nầy vẫn nằm nghỉ ở dưới cổ xe mà thôi, thật là khổ nhọc.