Sau ngày Rằm tháng Mười năm nay, Học Tốn từ nhà nghỉ Bảo Triện về thư viện Hà Khẩu, gà gáy cưỡi ngựa lên đường mà đi lên núi Thiên Thai.

Đằng đông tang tảng, trời còn chạng vạng.
Đâu đó xôn xao, núi non rạng sáng.
Lên đèo leo dốc, buông mắt tứ bề.
Khói mây muôn vẻ, bước đi gập ghềnh.
Ta lỏng buông tay khấu, mặc cho ngựa cứ đi.
Bỗng núi thấp cây xanh rì, quanh co bên một bờ đê.
Bãi phẳng sườn đồi, gồ ghề sỏi đá.
Hổ báo nanh nhe, rắn rồng miệng há.
Sư tử phủ phục, hộ pháp nghiêng ngả.
Bia xiêu chữ mòn, vách tường tơi tả.
Tưởng như chợ trời, ngỡ nền chùa cũ.

Ông già quê bảo ta rằng:
- Đây là nền cũ của hành cung triều trước đó.
Ta liền hỏi lại chuyên đầu đuôi,
Thì rành rành như đã ghi cuộc Vân Du thuở nọ.
Thịnh suy vần chuyển, chuyện cũ thành không.
Nghe gió thổi thấy rát mặt, mở mắt nhìn mà đau lòng.
Bỗng có một ông khách, từ bên núi đi lại,
Nhận ra là bạn cũ, gặp nhau mừng khấp khởi.
Liền cùng nhau, khoác tay bên phiến đá khóm trúc,
Sát cánh hứng gió mát gốc tùng.
Hàn huyên kể lể miền xa cách,
Trầm trồ cảnh đẹp của núi sông.
Khách đã hết hứng, mà ta vẫn ngất ngây.
Ông bạn nói:
- Ô hay! Thiên hạ có thiếu chi cảnh đẹp,
Sao anh quyến luyến mãi nơi này?

Ta rằng:
- Tạo hoá khôn cùng, đất trời chẳng nhỏ.
Người sống ở đời, quý hồ thích thú.
Ta ghét chốn thành thị ồn ào,
Mà ưa cảnh núi rừng u nhã.
Muốn sao cho thư thái trong lòng,
Đâu phải ham chốn núi thẳm rừng sâu xa lạ!
Núi không cần cao, nước không cần sâu.
Vui cùng núi với nước, mắt nhìn lòng thích biết bao.

Có cần chi mà phải:
Lên núi Nhạn Đãng mò hang hốc, vượt dòng Hổ Khê tìm ngọn nguồn.
Mò mẫm đi tìm tổ cuốc cuốc, ngấp nghe nhìn ngó vực thuồng luồng.
Rồi mới cho rằng tiêu niềm tục, để thoả thích trong lòng hay sao?
Liền cùng nhau lên lầu vọng giang, mua rượu cùng uống.
Rượu vừa ngà ngà, cổ nhân bỗng cao hứng đứng phắt dậy mà rằng:
- Văn chương là tinh tuý của khí,
Núi sông là kỳ diệu của thể.
Tạo hoá đã cho ta văn chương,
Núi sông lại cho ta cảnh trí.
Ta thu thập được gì trong ấy?
Hoặc là: Tu tỉnh mình ta, trau dồi văn ta.
Lấy chân thực, bỏ xa hoa, giữ thuần nhất, sửa sai ngoa.
Tước bỏ những điều hư tạp, giữ gìn chân tính từ xưa.
Hầu mang báo đáp cùng tạo hoá, tránh điều ghen ghét của trời già.
Nhân đấy lại rót rượu và nâng chén, vỗ tay làm nhịp mà ngâm nga:
Núi sông bao đời người, nghìn năm dường sớm tối.
Chợt ra ngoài trần ai, rộng khắp trong tám cõi.
Lên cao rộng tầm nhìn, sáng ra mù vừa tan.
Cây Thiên Đức mờ tỏ, mây Lãm Sơn dập dờn.
Gió mùa nghìn dặm về, hiu hiu thổi cỏ cây.
Trời mông lung vẳng lặng, ta nói có ai hay.
Người xưa đâu biết nay, người nay chợt thành cổ.
Thánh hiền đi không về, trí ngu cùng lối đó.
Tài nhiều đời ghét ghen, học rộng người kèn cựa.
Thông minh, hại tính xưa, tinh nhanh, mất sẵn có.
Giữ lấy trí với nhân, ngõ hầu vui và thọ.
Ngâm xong rượu cạn, núi chiều sương phủ.

Ta bảo thư đồng:
- Con hãy ghi nhớ!
Từ biệt mà rời chỗ.


[Thông tin 1 nguồn tham khảo đã được ẩn]
Н.Х.Ф (N.H.P)