Giải trào 解嘲 • Giải bày cho lời chê trách

Bài thơ được cho là sáng tác trong bối cảnh ông Nguyễn Văn Tường bị người đời chê trách về hành động của mình sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ (1885). Theo Việt sử, ông Tường đã hộ giá vua Hàm Nghi lên Khiêm Cung nhưng nửa đường lại trở về, không tòng vong (theo vua ra đi lánh nạn, kháng chiến). Hành động này khiến ông bị chê là “chạy theo không kịp” hoặc phụ vua. Ông viết bài này để biện minh cho quyết định trở lại của mình.

Trong bài thơ, ý tác giả muốn nói rằng việc ông trở về không phải vì phụ bạc hay sợ hãi, mà là vì xã tắc (đất nước, giang sơn). Ông đặt vấn đề: giữa lợi ích của xã tắc (đất nước) và lợi ích của quân vương (vua), bên nào đáng coi trọng hơn. Ngầm khẳng định rằng, quyết định trở về là vì xã tắc đáng trọng hơn nghĩa vua tôi, nhằm bảo vệ lợi ích chung của đất nước trong hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ.

[Thông tin 1 nguồn tham khảo đã được ẩn]