Bài thơ chưa có nguyên tác, xin mời xem bản dịch!

Nếu bạn có nguyên tác của bài thơ, xin mời gửi vào bình luận ở dưới.


Sử thi Songchu sonsao (Xống chụ xon xao) là một tác phẩm dân gian của người Thái tại Việt Nam kể về bi tình của đôi trai gái ở bản Panh và bản Sái (thuộc xã Tranh Đấu, huyện Thuận Châu, tức Mường Muổi, Sơn La ngày nay) yêu nhau tha thiết nhưng bị cha mẹ rẽ duyên.

Đây là đỉnh cao của văn học Thái đen (ở vùng Tây Bắc) biểu trưng cho ngôn ngữ Thuận Châu, Mường La. Ra đời trong xã hội thịnh trị của thế kỷ XVII ở vùng Tây Bắc Đại Việt, ngôn ngữ thơ đã đạt đến trình độ điêu luyện, hầu hết các thể thơ Thái thông dụng đã được sử dụng trong Xống chụ xon xao, từ thể “Khắp bắc” câu dài 11, 12 chữ, đến thể “Khống khái” câu ngắn 5, 6 chữ. Các thể thơ này được dùng xen kẽ với nhau khá nhuần nhuyễn.

Sử thi này được truyền miệng nên có nhiều dị bản sưu tầm được với độ dài ngắn cũng khác nhau. Đây cũng là truyện thơ dân gian các dân tộc thiểu số đầu tiên của Việt Nam được công bố. Năm 1957, bản dịch truyện thơ này do Điêu Chính Ngâu thực hiện được xuất bản ở Hà Nội. Năm sau, cũng tác phẩm này, được Sở Văn hoá Khu tự trị Thái Mèo xuất bản, do Điêu Chính Ngâu, Hà Hem, Cầm Biêu khảo đính. Theo lời của nhà văn Mạc Phi, bản tiếng Việt do Sở Văn hoá Khu tự trị Thái Mèo xuất bản dài hơn bản do NXB Hội Nhà văn công bố là 30 câu. Cả hai lần công bố đều là bản dịch tiếng Việt. Như thế, lần đầu tiên truyện thơ của dân tộc Thái được đến với bạn đọc cả nước. Cũng theo lời nhà văn Mạc Phi, tác phẩm này chưa hề được nói đến trên sách báo thời Pháp thuộc. Năm 1960, Hà Hem, Lò Văn Cậy, Mạc Phi khảo đính, biên soạn một bản Xống chụ son sao (tiếng Thái). Bản này dài hơn các bản tiếng Việt đã công bố năm 1957 (tại Hà Nội), 1958 (tại Tây Bắc); diễn biến của cốt truyện và của tâm trạng nhân vật có sự nhất quán rõ rệt, tất cả những chỗ lầm lẫn đã phát hiện đều được so sánh, sửa lại. Năm 1961, NXB Văn hoá (thuộc Viện Văn học, Hà Nội) công bố bản dịch tiếng Việt dựa trên bản tiếng Thái năm 1960. Trong bản dịch này, nhà văn Mạc Phi đã thực hiện công việc khảo dị, chú thích hết sức kĩ lưỡng và cẩn thận. Còn nguyên bản tiếng Thái Xống chụ xon xao được Sở Văn hoá Khu tự trị Thái Mèo xuất bản năm 1962 (không in phần dịch tiếng Việt).

Năm 2000, NXB Văn hoá dân tộc cho ra mắt cuốn Tiễn dặn người yêu (Xống chụ xon xao) do Nguyễn Khôi biên soạn. Trong sách này, ngoài nguyên tác tiếng Thái, hai bản dịch của Điêu Chính Ngâu và Mạc Phi, Nguyễn Khôi cũng công bố một bản thơ tiếng Việt của mình nhưng không dịch bám sát câu chữ mà rút gọn thành 1024 câu song thất lục bát.

Như vậy, hiện nay đã có 3 bản dịch sang tiếng Việt được lưu truyền:
- Bản dịch của Điêu Chính Ngâu (Sống chụ son sao (Tiễn dặn người yêu), NXB Hội Nhà văn, 1957, 1960)
- Bản dịch của Mạc Phi (Xống trụ xon xao, NXB Văn hoá, 1961; NXB Văn học, 1973; NXB Văn hoá dân tộc, 1977)
- Bản dịch của Nguyễn Khôi (Sống chụ son sao: truyện thơ dân tộc Thái, NXB Văn hoá dân tộc, 2000)

 

 

 

Xếp theo:

Trang trong tổng số 1 trang (3 bài trả lời)
[1]

Ảnh đại diện

Bản dịch của Mạc Phi

1. Lớn bởi rau nhiều giỏ

Nay hãy kể từ trước đến sau
Kể chuyện qua về bù chuyện tới
Kể từ thời ấy ngày xưa...

Kể từ thuở đôi ta nằm lòng mẹ bên phải
5. Ở lòng mẹ bên trái
Mẹ em yêu và mẹ anh yêu
Thèm ăn gỏi cá chua
Bé xinh vào lòng mẹ hai tháng
Mẹ yêu thèm ăn dở chua me
10. Bé xinh vào lòng mẹ ba tháng
Mẹ yêu thèm ăn ăn gỏi cá diếc
Bé xinh vào lòng mẹ bốn tháng
Mẹ yêu thèm ăn gỏi cá trắm
Bé xinh vào lòng mẹ năm tháng
15. Mẹ yêu thèm ăn gỏi cá pộc
Bé xinh vào lòng mẹ sáu tháng
Mẹ yêu thèm ăn gỏi cá chày
Bé xinh vào lòng mẹ bảy tháng
Mẹ yêu thèm ăn gỏi cá mương
20. Bé xinh vào lòng mẹ tám tháng
Mẹ yêu thèm ăn gỏi cá vũ
Bé xinh vào lòng mẹ chín tháng
Đã qua mười tháng chờ
Đã đủ chín tháng đợi
25. Mười tháng chờ đôi ta ra đời ăn cơm
Chín tháng đợi đôi ta ra đời bú mẹ
Rơi sấp thành bé trai
Rơi ngửa em yêu thành bé gái

Ba tháng biết ngồi vịn
30. Sáu tháng biết ngồi vững
Con giẫy đạp trên nôi khóc oa
Con giật mình trong chăn khóc thét
Tuổi còn thơ ôm cổ mẹ chăn gà
Bám vai mẹ chăn lợn
35. Đeo cổ bác ăn cơm
Đòi hái dâu theo mẹ
Biết lẫy sợ rơi thang
Biết chững e ngã sàn
Biết đi lo trâu húc
40. Kể từ thuở đôi ta lẫm chẫm
Còn bé dại thơ ngây
Đi một mình nhớ mẹ
Cạnh dây trâu khóc dòng
Cõng dưa bở thay em
45. Dây leo căng cột nhà làm vải
Vải đứt kêu mẹ xem
Rồi đôi ta đào đất san nền
Cưỡi bông lau phi ngựa
Quấy mẹ vòi nằm bên
50. Thuở đôi ta còn vầy cá trên mâm
Còn bắt cá trong chậu
Đuôi cá đập tay trái ta rủ nhau cười
Đuôi cá đập tay phải ta đua nhau khóc
Áo đen bọc cát mềm
55. Áo trắng bọc cát mịn
Trông tả tơi nhuốc nhem
Thấy người áo vắt lưng chạy liền
Bố mẹ sai ra quản quên thưa
Sai ra sàn thụt ngã
60. Sai từ bếp vào buồng quên lời
Kể từ khi con người xách chùm quả qua mắt
Xách giỏ cá qua mặt
Bố mẹ mong người giúp mong phí
Đợi người cho đợi uổng
65. Bố yêu và mẹ yêu mới nói:
- “Con mẹ lớn bởi rau nhiều giỏ
Khoẻ bởi măng nhiều ngọn
Con người lớn bởi vạn đùi trâu
Lớn bởi triệu đùi voi”
70. Mười tuổi em đang lớn thành gái
Anh cũng lớn thành trai
Mười ba tuổi em biết bắt cá suối
Mười bốn biết nhuộm răng đen làm duyên
Biết may áo che vú
75. Biết dành tóc làm độn
Óng ả lên sàn nhóm lửa
Anh mười ba biết cắt sáo
Mười bốn biết cắt đàn môi
Đàn môi đồng hai mươi bốn chiếc
80. Sáo vui réo rắt được hai mươi hai
Đôi ta như gốc cải xanh, như tàu dong mượt
Công mẹ cha nuôi lớn cùng thời
Yêu nhau như thuở mới ra đời
Trao duyên gửi nghĩa từ hồi còn thơ
85. Anh đi áo chùm đầu ra sàn
Áo vắt vai xuống thang

Vung tay bước qua rào tìm bạn
Đôi ta gặp nhau nơi sàn hoa
Tâm tình bên bếp lửa
90. Chuyện nối chuyện mau qua
Đêm tiếp đêm mặn mà
Đôi ta ngồi khuống tận khi gà gáy
Đeo mộng về nhà lúc xế vầng trăng
Bốn phía sa mù dâng
95. Mịt mùng sương buông lấp mái


2. Lời hẹn hò bền chắc, tình đôi ta nhuyễn chặt

Lời hẹn hò bền chắc
Tình đôi ta nhuyễn chặt
Chung trái tim không thể sẻ đôi!
Chỉ sợ đẵn cây không thuận hướng
100. Ngả cây không xuôi chiều
Đan sọt còn lo lỗi mắt
Yêu nhau sợ Then không thương
Then thương sợ trời cao không giúp
Trời giúp sợ mẹ cha không ưng
105. Cây không ngả sợ cha em cứ bắt phải ngả
Lòng không yêu sợ mẹ em cứ bắt phải yêu
Thương thay chim thô lốc ngực nâu
Chim gõ kiến ngực vằn
Gà lôi ngực lốm đốm
110. Đi đằng sau ngóng đợi không đợi
Đi ngả trước mong dừng chẳng dừng
Càng mong dừng càng vun vút bay xa
Ước sao anh mọc cánh
Như rồng thiêng bay tung
115. Lượn khắp trời tìm đến sàn hoa
Ta nhác trông nhau mắt liếc lệ sa
Anh ước cùng em dựng nhà
Nhưng e làm nhà rách người mắng
Dựng nhà hoang người chê
120. Người qua trước ngõ người cười
Mẹ yêu anh mới nói:
- “Áo thuở nhỏ đưa đây mẹ bói
Quẻ bói này hai bốn một năm
Lấy được nhau thuận vợ thuận chồng!”
125. Yêu em, anh quyết được
Đã thương nhau quyết lấy
Anh mới đi kiếm lúa ngoài đồng
Đi kiếm cá ngoài sông
Chài ba sải, anh buông xuống hồ
130. Lưới muôn mắt, anh giăng xuống nước
Đứng mũi thuyền anh liệng chài tơ
Ngồi lái thuyền anh so lưới sợi
Số may được trắm chiên chép đỏ
Được cá to cá nhỏ từng đàn
135. Đẹp lòng anh quay về bản
Cá to đưa mẹ thái ướp chua
Cá nhỏ sấy khô xát muối

Cá giàn trên đã đủ, thừa đủ
Gà vịt kia đã nhiều thực nhiều
140. Anh mới đi Tà Bú mua đĩa
Đi Tà Hè mua tơ
Đi Tà Sại mua cau
Mua cau cau cả buồng sai quả
Mua trầu muôn lá gói mang về
145. Dạm người yêu thay lời thương nhớ
Anh chạy tìm ông mối bà mai
Kẻ khéo giúp gói cau không úa
Người khéo hỏi lời thương không phai
Giỏi mối mai cho đôi ta đẹp lứa em ơi!
150. Anh chặt giang về đan lồng gà
Chặt mai về đan giỏ cá
Cắt dong muôn lá gói trầu
Kịp đến ngày lành và bữa tốt
Năm đi và tháng trôi
155. Gói trầu nhỏ anh mang tới gửi
Gói cau con tới dạm
Dây trầu không xin được cuốn leo
Gói cau lên quản trước tưng bừng
Muôn tiếng đến sàn sau rộn rã
160. Búi tóc mượt, anh trải ra giữa quản
Búi tóc dài anh buông xuống giữa nhà

Anh lạy cha em bốn lạy
Nộp mẹ em bốn lễ
Xin làm gà gô, cun cút cổ trơn
165. Làm rể quý, rể yêu nằm quản
Cha em trên giường cao không đáp
Mẹ em nơi giường thấp làm thinh
Rồi cha em và mẹ em mới bảo:
- “Người như kia và mặt như vậy
170. Chẳng đáng đội nón giấy Mường Púa ven sông
Không đáng ở nhà ta ngồi quản đan chài
Quay về với họ nội họ ngoại
Quay về nhà cũ đi đi!”
Anh đã tính mà tính không đủ
175. Anh đã lo mà lo chẳng tròn
Tay trái cầm gói cau lau mắt
Tay phải xách giỏ cá thẹn thùng
Anh bẽn lẽn quay về nhà cũ
Cúi mặt nước mắt rỏ
180. Ngẩng lên hàng lệ rưng
Nước mắt rơi đầm gối
Hàng lệ rơi thấm đệm
Ngày rồi đêm héo hắt khóc ròng

      *

Khi ấy con người đi kiếm lúa ngoài đồng
185. Đi kiếm cá ven sông
Cá ven sông được toàn cá chết
Người mạng về lạng thái ướp chua
Mổ mổ moi moi đổ chĩnh
Con người đi Tà Bú mua đĩa
190. Đi Tà Hè mua tơ
Đi Tà Sại mua cau
Cau Mường Sại úa héo lìa buồng
Trầu Mường Trai rụng buông khỏi cuống
Mua cau cau rời buồng héo quắt
195. Trầu rơi vàng, trăm lá gói ôm đi
Con người cắt lá chuối gói gừng
Cắt lá dong gói xôi
Cắt lá tạu gói thuốc lào khô
Ngày lành và bữa tốt
200. Năm đi và tháng trôi
Giữa mùa khắp nơi dạm cưới
Gói trầu nhỏ người mang tới gửi
Gói cau con tới dạm
Dây trầu không xin được cuốn leo
205. Gói cau lên cửa trước rầm rầm
Muôn tiếng đến sàn sau hối hả
Mối lái ngược xuôi vội vã
Búi tóc mượt người trải ra giữa quản
Búi tóc dài người rũ xuống giữa nhà
210. Rằng người đẹp tóc buông thấm gót
Phắt đắn lên đầu trơn trọc lốc
Con người búi tóc nhỏ không thành
Búi tóc to không nổi
Người lạy cha em bốn lạy
215. Lễ mẹ cha em vô hồi
Xin là gà gô cun cút cổ trơn
Làm rể quý rể yêu nằm quản
Cha em ngồi giường trên ưng ý
Mẹ em ngồi giường dưới đáp lời
220. Lời nên lời chắc tựa tấm chiên
Lời liền như chiếc chiếu
Lời chắc đanh như dao sắc chặt dong.


3. Gói cau con tới dạm

Mẹ cha ưng gả khi em còn trên nương
Khi em đang ngoài ruộng
225. Chiều tới khi mặt trời rụng
Mặt trời rơi xuống thấp
Mặt trời sát mặt phai
Mặt trời qua sàn ngoài người thương
Mặt trời quấn ngọn giang sắp lặn
230. Mặt trời quấn ngọn tre, ngọn bương sắp tắt
Mặt trời lặn mặt trời không gọi
Mặt trời đi mặt trời không chờ
Mặt trời khuất mây mờ sập tối
Em tuốt dao chặt củi
235. Chặt củi, chặt củi dâu
Sắp củi sắp cho bõ gánh
Kiếm củi kiếm hai bó
Kiếm củi kiếm ba bó
Một bó để mẹ yêu ninh xôi
240. Một bó cho mẹ yêu nấu rượu
Một bó dành nhen lửa sàn hoa
Lửa sàn hoa để bạn trai xa hơ áo
Em chẻ đóm chờ mồi thuốc anh yêu
Em trở về em gọi:
245. - “Về nhà thôi vía hỡi!
Về với cây sào giang vắt khăn
Về với cây sào lăn vắt áo
Về giã gạo hai cối bữa chiều
Về giã gạo thêm cơm bữa sáng
250. Về nằm đệm mẹp đen
Về nằm đệm mẹp đỏ
Về nằm bên mẹ hiền
Vía anh yêu đừng nằm nơi gốc lau
Đừng ngủ sau gốc sậy
255. Hỡi vía anh yêu về nhà theo nhau!”
Em khoác lẵng em gánh củi
Vừa đeo dưa vừa xách bầu
Về tới bản thấy lạ sao!
Em hạ củi xuống gầm
260. Em bỏ đòn dưới sàn
Em đặt bước lên thang gỗ lát
Vào thẳng nơi mẹ ngủ buồng trong
Em cởi dao để buồng giữa
Tháo piêu vứt buồng ngoài
265. Ra sàn sau nhấc đòn
Ra sàn ngoài tìm ống
Cúi mặt đi xuống bến
Ngoảnh mặt về vực lớn xanh trong
Xuống bến tìm đá nháp không thấy
270. Xuống nước tìm đá kỳ không được
Về nhà tìm kẻ thân bàn bạc không xong
Ống nước tròn vục nửa
Ống nước muột múc lưng

Cánh tay thon sắp gánh nâng đòn
275. Chân trái em bước đi
Chân phải em bước tới
Về nhà em bước về
Đặt gánh giữa sàn sau
Để đòn nơi sàn ngoài
280. Rồi em yêu mới hỏi:
- “Con mẹ nay bụng đói
Ăn còn phần cơm canh?
Bữa sớm bữa chiều có để dành cho con không mẹ?”
Mẹ yêu em bèn đáp:
285. - “Canh gà để trên giàn
Canh cá phần con trong chạn
Còn giỏ cơm treo trên móc đằng kia!”
Em thấy gói dong chen gói cá
Gói dong kín gói gà
290. Gói trầu không bắt chéo
Gói dong dày gói xôi
Và thuốc lào khô gói bằng lá tạu
Em yêu bèn hỏi:
- “Xá Núi Chíp mang bán?
295. Người Xá Xăm Cằm đem đổi phải không?”
Mẹ yêu em đáp:
- “Người Xá Núi Chíp không mang tới bán
Người Xá Xăm Cằm không mang tới đổi
Đây gói trầu nhỏ người mang tới gửi
300. Gói cau con tới dạm
Dây trầu không ràng cuốn tình con
Con mẹ có chồng đừng làm nũng
Đẹp lứa đôi đừng vòi quấy mẹ hiền
Con mẹ chớ nghe lời vịt
305. Nghe lời vịt mất trứng
Nghe lời gà mất vườn

Nghe lời gièm pha mất anh mất em
Chớ nghe ông xui dại với bà xui khôn
Lời ông xui dại không đủ bữa
310. Lời bà xui khôn không đủ làn
Người không xui nên cửa rộng nhà sang
Con hãy xem gốc cải mọc tươi xanh giữa chuôm
Lũ bướm con lượn tìm cành đậu
Châu chấu chết gì bông lúa không buông
315. Cha già không khoẻ nữa
Mẹ cũng yếu sức rồi
Mẹ cha đợi ăn giỏ rau xanh
Đợi ăn sức rể út
Chờ ăn giỏ cá trắm rể yêu
320. Bằng ấy điều con gái quý mẹ ơi hãy nghĩ!”
Em đã nghĩ mà nghĩ không đủ
Em đã lo mà lo chẳng tròn
Em lập cập chạy ra sàn
Mâm cơm chiều dọn vội
325. Nghĩ đến anh mà nát ruột gan
Như nặn nến sáp không nên
Như ôm cây to không xuể
Em lập cập chạy vào đằng quản
Cất tiếng xa gần trách chú:
330. - “Giúp cháu với bác trai gái nhà trên
Giúp cháu với ơi chú ơi thím nhà dưới!”
- “Chúng ta không giúp nổi cháu ơi!
Ta đã ăn gói trầu nhỏ người mang tới gửi
Gói cau con người mang tới dạm
335. Dây trầu không người đã tới cuốn leo!”
Em yêu lại kêu:
- “Giúp tôi với hỡi chị em dâu rể trong nhà!”
Chị em dâu rể trong nhà cũng đáp:
- “Không giúp được em ơi!
340. Ta cũng ăn gói trầu nhỏ người mang tới
Gói cau con người mang tới dạm
Dây trầu không người đã tới cuốn leo!
Nghe chim cu trên ngọn cây cúc cu
Cũng đừng khóc cô ơi!
345. Cây tre nó thành giấy
Cây nứa nó thành ống
Con gái thành nàng dâu
Bố gả chồng cho đừng chối cô à!
Kiếp gà cỏ chớ chọn cành đậu
350. Chọn cành sẽ được cành giang
Gái đến thời chẳng nên kén chồng
Kén chồng kén phải chồng Xá
Lựa dao lựa phải dao quằn
Ngẩng mặt lên e người cũ cười chê
355. Chi bằng nghe cha nghe mẹ
Nón đẹp che đầu sớm hôm thong thả
Không nghe lời mẹ lời cha
Cào cỏ nương xa đầu be lá chuối
Lời nhân tình bao giờ chả bùi
360. Máng nghiêng nước rỏ giọt
Đường đổ khe khẽ vun

Cô út ơi hãy lắng cơn buồn nghĩ kỹ
Cô út đứng nghe lời chim chim can co cán có
Mà lỡ mùa gieo mạ
365. Nghe lời tình lỡ vụ làm ăn
Phải chuyện đau lòng chớ khóc
Bố gả chồng cho rồi sẽ cửa cao nhà rộng cô ơi!”
Lời đã trao lời liền như chiếc chiếu
Lời chắc đanh như dao sắc chặt dong
370. Như lá dong kia đã lót ủ men nồng
Dẫu van xin cha cũng không buông không thả
Ngẫm thân em chỉ bằng thân con bọ ngựa
Bằng con chẫu chuộc thôi
Như cơn mưa giông ngoài trời
375. Như nước ngập núi đồi khó lội
Như nước dâng tràn bờ khó bơi
Em đã tính mà tính không đủ
Em đã lo mà lo chẳng tròn
Đành liều mượn dao người chặt cây
380. Mượn rựa người đẵn củi
Mượn sức người ta cấy cày

Lúa đầy bịch mới đuổi nó ra
Thóc đổ bồ mới hất nó về
Đuổi không về sợi chỉ rối không cho vướng
385. Vải đẹp trơn khổ tám không chia
Trơ một mảnh khăn từ nhà nó mang tới
Trần manh áo mới từ mẹ nó may cho
Chuyện dang dở người ta thích nói cứ nói
Duyên không thành người ta thích chê cứ chê
390. Hàm răng sít ai muốn mắng cứ mắng
Hàm răng đen ai muốn nhe cứ nhe
Người mắng suốt tối người khấn hộ
Người nhiếc suốt ngày người cầu cho!

      *

Em bỗng thành vợ người nghĩa nặng
395. Bỗng thành dâu của người nghĩa dày!
Phút giây pí pặp chồng giắt lên đầu gianh
Pí lão gài trong kẽ mái
Móc nón đeo lên vách giữa
Kèn la treo gần cửa sồ
400. Rồi vác rựa đi phạt cây đeo dao đi phát vườn
Thành rể lớn trong nhà nuôi bố
Em đã tính mà tính không đủ
Em đã lo mà lo chẳng tròn
405. Làm không nổi, sống coi như chết
Như ăn lá ngón lìa đời
Như nậy đá to đá sập
Vần đá tảng đè tay
Đè tay đè tay phải ngón út
410. Máu không rớt mà đau tận ruột
Máu không rơi mà buốt tận tim
Đau trong ruột không người đoái hoài
Buốt trong tim thăm hỏi nào ai?
Xót xa em chùm trăn thầm khóc
415. Cúi mặt nước mắt rỏ
Ngẩng lên hàng lệ rưng
Nước mắt rỏ hai dòng
Rỏ ba dòng
Dòng rơi đằng trước đủ rửa rau muôn rỏ
420. Dòng rơi đằng sau đủ rửa rau muôn vườn.

      *

Thương ngón tay thon lá hành
Đuôi mắt đẹp dài như lá trầu xanh
Anh yêu em lời ước nguyền kia vẫn nhớ
Nhớ chắc chắn như gà con nhặt tấm
425. Nhớ khăng khăng tình son sắt còn đeo
Như xôi bỏng bọc lá tươi
Lá tươi bọc lá tươi càng nóng
Ước mong tha thiết càng nồng
Mong ở đó người ta thả trôi
430. Mong ở đơm, người ta trút nhẵn
Mong ở bạn tình người tranh lấy mất rồi
Anh đã tính mà tính không đủ
Anh đã lo mà lo chẳng tròn
Hai núm một chài khó liệng
435. Mười đêm, cá lượn đàn cuối thác chài buông không tròn
Một kẻ đoi lòng khó nghĩ
Một mình nghĩ không tới
Một mình suy không cùng
Chưa được một với đã mất một sải
440. Than ôi! Anh muốn ăn gạo bịch to cố chữa
Muốn ăn dưa vườn lớn cố rào

Ngờ đâu em ngả vào phía khác phụ nhau!
Bạn tình hỡi người yêu anh ơi!
Khác nào hoa tươi đỉnh núi
445. Mắt nhìn, tay vươn chẳng tới
Ta ước tay ngắn như tay vượn
Mà tay ta lại dài như tay cóc

Ta ước phép lớn như phép rồng
Phép cả như phép trời
450. Phép cao như phép Mạnh Tông
Phép nhổ cây đỉnh núi
Cây giữa rừng mang trồng giữa bản
Biến em yêu thành vợ quý trong nhà
Thoả lòng ta mong mỏi bấy nay
455. Ta ước mọc cánh bay cánh quạ
Mắt tinh tường mắt én
Lượn khắp vòm trời đỗ ngọn cây thơm
Ta ước cánh ta như cánh ve đen vàng
Bay muôn phương tìm xem thử mệnh nàng
460. Mệnh nàng xa ta một với hay xa ta một sải?
Xa một sải ta kéo gần một với
Xa một với ta kéo gần một gang
Xa một gang đoi mệnh gắn liền
Em ơi anh đã tính mà tính không đủ
465. Anh đã lo mà lo chẳng tròn
Người ta trầu vàng cau rụng
Gừng già quắt gói lá dong thô
Trèo lên quản cha mẹ em vui mừng hớn hở
Còn anh cau cả buồng sai quả
470. Trầu xanh tươi muôn lá gói mang về
Bước lên quản cha mẹ em hất xuống
Cha mẹ em mới nói:
- “Giống me rừng đất người chín nẫu cành thấp
Còn quả me nhà chín rực cành cao
475. Con gái yêu tao phải giá bằng voi mới gả!”
Giá bằng voi thôi đành lảng xa
Nếu giá bằng trâu còn có nổi may ra
Thu vét cửa nhà cố khi cũng đủ
Than ôi! Số đua số không cùng
480. Phận thi phận không nổi
Cây ganh cây gãy ngọn ngang chừng
Đâu phải quả trong rừng ngắt trộm
Rau trong núi tranh nhau

Bạc không nặng bằng người giành em yêu được sao?
485. Đôi ta tình sâu dày nỡ rời?
Khi ốm đau phải được cầm tay nhau săn sóc em ơi!


4. Đi buôn lấy tiền về cưới người tình

Anh thấy tủi mới đi Lào
Anh cầm sào bởi nghĩ đau lòng phận khó
Mới đeo túi xuống nhà đi buôn
490. Đi buôn, buôn sắt Lào
Đi bán, bán lưỡi mai
Quanh khắp trời tìm sắt Tông Puỗn
Tìm sắt được sắt Tông Puỗn bền sắc
Chọn mai, được mai lòng máng tốt của Lào
495. Anh đi buôn sẽ đi tận mường Tông Tênh trời vằn
Mường Tông Lang trời trũng

Mường chật chội giơ lá chuối che đầu
Có khi được thấy trời mở cửa xuống sàn
Trời ra cửa sổ ngó xem
500. Phân bạc được bốn muôn con ngựa
Lưỡi dao mẻ được bốn vạn con trâu
Nhờ phúc lành em yêu còn được lãi hơn lãi nữa biết đâu!
Buổi anh sắp đi anh còn tìm ngày
Tìm ngày được ngày huộng
505. Mái gà kêu tao tác anh quay...
Anh quay về tìm ngày được ngày tấu
Đầu gối va khuôn cửa anh quay...
Anh quay về tìm ngày được ngày
Gấu quần vướng búi riềng anh quay...
510. Anh quay về tìm ngày được ngày cáp
Mới đeo gươm khoác túi xuống nhà
Anh đi thấy cáo mặt trắng biết gật gù khấn.
Bìm bịp biết đâm chày nhún nhảy
Chim tực tữ kêu rừng sâu khe núi
515. Chim chót bóp kêu bạn đường sánh đôi
Mới thấy trời mở cửa xuống sàn
Trời ra cửa sổ ngó xem
Phân bạc được bốn muôn con ngựa
Lưỡi dao anh đổi được bốn vạn con trâu
520. Nhờ phúc lành em yêu còn được lãi nhiều nữa
Nhờ phúc đẹp em thương còn được lãi nhiều hơn
Anh đuổi trâu về thong dong
Cưỡi ngựa về rầm rầm
Núi tiếp núi trập trùng
525. Khe tiếp khe gập ghềnh đá dựng
Kẽ mắt đứt vì tuôn lệ nhớ
Nhớ em yêu đằng đẵng xa xôi...
Nghe hổ báo rừng sâu gầm thét
Chim chót bóp kêu bạn đường sánh đôi
530. Dạ bồn chồn như làm ruộng cuối vụ
Cấy ngày kia mà gieo mạ bữa mai
Anh nhớ mong em không cạn không nguôi
Vào đồi rậm rừng quang hú gọi:
- “Vía em yêu hỡi!”

      *

Em vẫn ngồi cạnh thang em đợi
535. Em vẫn ngồi đầu cối em mong
Đợi anh về vò võ ngóng trông
Anh ngỡ tưởng vườn gừng đã thành vườn nghệ
Bạn tình xưa đã về nhà chồng
Nhưng trái tim lớn em còn treo đó
540. Trái tim con còn bện chỉ xe đôi
Người đi xa nhưng vía quấn không rời
Dây trầu không đã vượt cỏ leo giàn
Khoai năm qua đã lên quá ngọn giang
Lời hẹn thương đôi lứa không lay không chuyển
545. Không rớt rơi dù một dây tơ nhện em ởi!
Anh dồn bò buộc nơi cột trước
Anh dồn trâu buộc nơi cột ngoài
Anh lùa ngựa buộc nơi cột trong
Yêu em anh dặn em hết nhẽ
550. Thương em anh dặn em hết lời
- “Em cố khoẻ cố vui
Yên lòng đợi
Đợi anh vài tháng thôi
Vào rừng thấy nõn sẹ sa nhân đừng nhổ
555. Đừng phạt mầm măng nứa măng tre
Gặp trai lạ đừng đùa bỡn nhắn nhe
Trai quan kệ gái quan nô giỡn
Trai quan mặc gái quan ngồi kề
Trai bản ta để gái bản bên trò chuyện
560. Lìa anh, em đừng ngủ chạ
Xa anh, em đừng nằm đôi
Đợi anh về nằm đôi
Đợi anh về ta chung chăn gối
Anh đi bán bò tận nguồn tơ
565. Đến tận So, Là bán ngựa
Có khi một con bò được nén bạc hơn
Một con trâu được nén bạc rưỡi
Con ngựa đen được hai mươi bốn nén tròn
Bạc mười nén anh sẽ chuộc em về
570. Vải năm trăm anh sẽ cởi em ra
Dù thành vợ người ta cứ xẻ lòng chờ em ạ!
Mùa hoa bưởi, ngắt hoa bưởi ngồi mong
Mùa hoa vông, ngắt hoa vông ngồi đợi
Mùa hoa mạ, ngắt hoa mạ ngồi chờ
575. Hoa sắp héo, sương mai em nhúng
Hoa sắp tàn, nước rượu em ngâm
Hoa sắp úa, khăn đào em gói
Hoa gói khăn đào hai mươi năm không phai
Mười chín đời tạo quan vẫn thắm
580. Đôi ta yêu nhau lấy gì gửi mặt?
Gửi vải sợ vải sờn
Gửi đàn sợ đàn gãy
Gửi bạc vụn sợ không đáng lòng
Gửi bạc nén? Nhưng anh của khó nhà không!
585. Gửi vật tre mây sợ hóp
Đôi ta yêu nhau anh gửi em chiếc đàn môi đồng
Còn thương anh đàn môi đồng nhớ mãi
Duyên mai sau đàn môi đây hãy lấy nhận người
Cất kỹ trong lòng em ơi đừng nhầm lẫn nhận sai!
590. Con khóc giơ đàn môi dỗ nín
Ngày về trời treo trên cổ ngựa bay
Đàn bay lên thành một cánh bướm vàng
Lời thương đặt trong lòng đừng phai
Trầu têm đặt trong giỏ đừng úa
595. Lạc phương trời đừng buồn
Vòng bảy cõi mường xa đừng đổi thay!”
Em yêu mới nói:
- “Anh lên đường í liễng của em ơi đừng ốm
Vượt rừng cây đừng mỏi đừng đau
600. Đừng đi xa quá dãi dầu
Đi xa dầu dãi biết đâu mà lường
Thuốc độc người trộn trong cơm
Đi buôn chớ lâu ngày đằng đẵng
Lúa nên đồ cha sẽ ngắt về đồ
605. Em nên cho cha sẽ thuận đem cho?
Gạo chưa hết hãy làm cho hết
Gạo đang còn hãy vãi theo thuyền
Muối không hết hãy rải theo sông
Chẵn bảy hôm rủ nhau quay lại
610. Đủ chín ngày anh gọi bạn quay về!”

      *

Vừa đi vừa ngoảnh lại
Vừa đi vừa ngoái trông
Chân bước xa lòng càng đau nhớ
Anh dồn bò lên ngọn Khau Vai
615. Lùa trâu lên ngọn Khau Cả
Cưỡi ngựa lên Khau Dướng cao vời
Chân bò vướng cành mây
Trâu bước vướng cành si
Ngựa đi vướng cành móc
620. Trâu anh sao không dậy ăn sớm?
Ngựa ô chê lá nõn thơm tươi?
Anh ngắt lá xanh anh ngồi
Bẻ cây giữa đèo anh bói
Quẻ bói này hai bốn một năm
625. Những tưởng ma trên trời muốn ăn cỗ trâu
Hồn ông bà đòi ăn lợn cúng
Hồn tổ tiên thèm bữa rượu đôi gà
Hay đâu vía em yêu theo bước chân ngựa
Vía em thương dõi vết chân trâu
630. - “Em yêu đang ở nhà mong nhớ!
Quả cau vân bổ mười
Quả cau tươi bổ năm
Ném đằng sau vía đeo bước ngựa về ăn
Ném đằng trước vía bám bước trâu về nhận
635. Em yêu đang ở nhà mong nhớ
Xin hãy nán lòng chờ!”
Trâu anh liền chồm dậy ăn cỏ
Ngựa ô vơ lá nõn thơm tươi
Anh dồn trâu đi rầm rầm
640. Cưỡi ngựa đi băng băng
Núi tiếp núi mịt mùng
Gò tiếp gò khúc khuỷu
Bãi tiếp bãi trập trùng
Từng chục trăm núi thấp dài cao
645. Rời em lên Mường Lay
Biệt em lên Mường So
Đường vòng đường lượn khúc quanh co
Đường cheo leo mép vực
Cá dưới vực túm đen như cát
650. Hàng đàn đông cuối thác lượn lờ
Áo anh rách xơ bảy tấm
Nhưng trâu mang bán chưa lời
Hụt vốn chồng em sẽ cười
Ngựa tốt chưa ngang bạc mười nén
655. Vải năm trăm trâu khoẻ chưa bằng
Anh còn đi đằng đẵng xa em!


5. Người tình ở nhà bị ép gả chồng

Năm tiếp năm, năm trôi
Tháng tiếp tháng, tháng hết,
Măng đắng xanh đã nẩy lộc đâm chồi,
660. Cha đã dăng màn chia khoang dành chỗ,
Mẹ sắp xách tay em canh gà gáy khuya,
Lưỡi dao sắc mẹ sắp chặt cây tươi nhuộm vải,
Ngón tay kia thoăn thoắt sắp nhồi,
Nhồi lông vịt thêm chăn,
665. Nhồi hoa gianh thêm đệm,
Thành đệm êm đưa cô,
Thành chăn ấm đưa em,
Thành đồ cưới đẹp đưa dâu,
Cha em cầm gói cau tìm tháng,
670. Cầm gói trầu tìm ngày,
Tìm ngày, ngày cẩu coong,
Ngày hõong phữm và ngày hặp xảy
,
Cha em mới nói:
- “Ngày hặp xảy đông gái nhiều trai,
675. Ngày hặp tai lắm trâu nhiều bò,
Mẹ em mới dịch đệm liền bên,
Kéo chăn em liền mép,
Em đã tính mà tính không đủ
Em đã lo mà lo không tròn
680. Làm chẳng nổi, sống coi như chết,
Như ăn lá ngón lìa đời”
Chồng em mới nói:
- “Trời cho thành lứa đôi,
Kết hai ta thành chồng thành vợ,
685. Ta lấy nhau, đệm nhỏ bằng lá gianh cũng mặc,
Chăn hẹp bằng lá cỏ cũng đành,
Được nhau rồi, đắp ngang nằm ngang,
Chồng kéo lại vợ co,
Con nhỏ khóc hai bên, dầu chết rét mặc nó!”
690. Chồng em lại nói:
- “Ta chắn suối to làm đập,
Chặn nước lớn bắt cá,
Ta cày ruộng để cha mẹ mình ấm no!”
Em đã tính mà tính không đủ
695. Em đã lo mà lo chẳng tròn,
Khóc vùi giữa bản không nên,
Gào giữa ban ngày sượng mặt,
Sẽ khóc ư? cười ư?
Khóc, người trong bản sẽ cười,
700. Cười, người trong mường sẽ nói,
Người sẽ qua dưới mái mỉa mai,
Năm tiếp năm, năm trôi, anh ơi!
Tháng tiếp tháng, tháng hết, anh ơi!
Đã sáu mùa lúa ruộng qua rồi,
705. Đã bảy mùa cá lũ trôi xuôi,
Cha em và mẹ em mới nói:
- “Cốm dẻo không thay cơm chiều,
Cốm thơm không thay cơm sáng,
Rể chẳng nuôi cha mẹ vợ đến già,
710. Sẽ đưa con gái yêu lên nhà rộng,
Cha mẹ cho con về nhà chồng, con ạ!”
Chồng em đi kiếm lúa ngoài đồng,
Đi kiếm cá ven sông,
Được cá chiên đem mổ,
715. Được cá trắm ướp chua;
Cá ướp chua lâu ngày đã chua,
Ngày lành và bữa tốt,
Năm đi và tháng trôi,
Cha em và mẹ em mới nói:
720. - “Năm nay năm đưa vịt tía về phủ,
Năm đưa gái lớn về nhà chồng,
Đưa dâu đưa tháng giêng
Em yêu vội đáp:
- “Tháng giêng là tháng kiêng,
725. Gieo nương kê, chim chích đến nhặt,
Gieo nương bắp, khỉ đỏ về phá,
Vừa đặt nơm, con rãi cá đã cào,
Không đi, con không đến,
Không đến, con không lên,
730. Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
Không phải tháng dưa gái về nhà chồng!”
Rồi mẹ yêu em nói:
- “Thế đưa dâu tháng mấy?
Đưa dâu đưa tháng hai....”
735. Em yêu vội đáp:
- “Tháng hai càng kiêng kỹ,
Sợ mệnh treo trên cao xanh không lành,
Khuôn đúc trên mường trời không để sống dai,
Phải đeo lếp quay về nhà ngoại,
740. Phải đeo sọt quay về nhà xưa,
Không đi, không, không đến,
Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
745. Rồi mẹ yêu em nói:
- “Thế đưa dâu tháng mấy?
Hay đưa dâu tháng ba....”
Em yêu vội đáp:
- “Tháng ba ruộng đang làm,
750. Nương đang cỏ,
Lại đang cắt vườn chàm,
Không đi, không, không đến,
Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
755. Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
Rồi mẹ em yêu nói:
- “Thế đưa dâu tháng mấy?
Hay đưa dâu tháng tư...”
Em yêu vội đáp:
760. - “Tháng tư bốn chân cửi còn lệch,
Đan sọt hay lỗi mắt,
Chuyện sắt son mà chẳng hợp đường tình,
Sợ thêm điều thiên hạ cười khinh,
Không đi, không, không đến,
765. Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
Rồi mẹ yêu em nói:
- “Thế đưa dâu tháng mấy?
770. Hay đưa dâu tháng năm...”
Em yêu vội đáp:
- “Tháng năm mặt chiêng to lặng tiếng,
Buồng thờ tạo So, Là lên nấm giữa sàn
,
Nàng dâu thăm bản đi không trở lại,
775. Không đi, không, không đến,
Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
Mẹ em yêu bèn nói:
780. - “Đưa dâu con mẹ sẽ đưa tháng sáu...”
Em yêu vội đáp:
- “Tháng sáu nước trăm dòng đổ ruộng,
Dòng trăm thác reo vang
Sóng tung sóng dâng tràn,
785. Bàn hết nghìn ngày cũng không thanh thản,
Không đi, không, không đến,
Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ
Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
790. Mẹ em yêu bèn nói:
- “Đưa dâu con mẹ sẽ đưa tháng bảy!”
Em yêu vội đáp:
- “Tháng bảy vịt quý của con đang ấp,
Ngỗng quý của con đang nở;
795. Sợ con diều hâu nó lượn và con quạ nó bay,
Nó lượn nó bay, cắp vịt quý vịt thương đi mất,
Không đi, không, không đến,
Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
800. Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
Mẹ em yêu bèn nói:
- “Đưa dâu con mẹ sẽ đưa tháng tám!”
Em yêu vội đáp:
- “Tháng tám nắng thiêu cùng gió thổi,
805. Gió thổi rùng tim gan,
Mang con theo, sợ gió ốm xanh vàng,
Thân gái dặm trường biếng bứơc,
Đành bỏ con khóc lả sao đang?
Không đi, không, không đến,
810. Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
Mẹ em yêu bèn nói:
- “Đưa dâu ta sẽ đưa tháng chín!”
815. Em yêu vội đáp:
- “Tháng chín trời nóng nực, âm u,
Hùm beo rống trong rừng sâu kinh lạ,
Chóp bóp kêu trong khe núi mịt mù,
Không đi, không, không đến,
820. Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
Mẹ em yêu bèn nói:
- “Đưa dâu đưa tháng mười!”
825. - “Tháng mười lũ đỏ ngầu chảy xiết,
Ngập hết bãi hết bờ,
Thác dồn thác cuồn cuộn,
Sóng tiếp sóng lô xô,
Cát sỏi bồi bãi giữa,
830. E sớm thành gái goá bơ vơ,
Không đi, không, không đến,
Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
835. Mẹ em yêu bèn nói:
- “Đưa dâu đưa tháng một!”
- “Tháng một nấm bùi héo trên thân gỗ dút
Nấm dai khô trên vỏ gỗ vông,
Mẹ chồng chọn miếng ăn nghiệt ngã,
840. Cha chồng tính của nả chi ly,
Không đi, không, không đến,
Không đến, không, không lên,
Không phải tháng đưa vịt tía về phủ,
Không phải tháng đưa gái về nhà chồng!”
845. Mẹ em yêu mới nói:
- Đưa dâu con mẹ đưa tháng chạp vậy thôi!
Tháng chạp gốc cải già lá toả đuôi voi,
Bố chồng ngừng đan chài đón cháu,
Mẹ chồng buông tay cửi đón dâu
...
850. Em biết lấy lời đâu chối nữa!
Ngày lành và bữa tốt,
Năm đi và tháng trôi,
Khắp nơi rập rìu reo, cười,
Tháng này tháng đưa vịt tía về phủ,
855. Tháng em phải về nhà chồng, anh ơi!
Chồng em đã gánh rượu tới bến
Đã quầy cau lên nhà,
Dọn bữa ăn to để cưới em đi,
Dọn bữa ăn nhỏ để cưới em về
860. Bạc mỏ Lay, chồng em mang đến,
Bạc mỏ So, mỏ Là chồng em mang lại,

Bảo mười nén đúng cân Lào
Rằng hai mươi nén, cân Kinh,
Ngờ đâu khi cân lại,
cha em chỉ được bốn nén chẵn!


6. Đi buôn lâu ngày chưa về

865. Ngày huộng một bữa rượu ra mắt,
Ngày hài tiếp bữa rượu đưa dâu,

Nhưng anh yêu còn mãi tận nguồn tơ bán trâu,
Tận mỏ So, mỏ Là bán ngựa,
Con bò đực, nén hơn,
870. Con trâu mộng, nén rưỡi,
Con ngựa ô, hai mươi nén tròn,
Bạc mười nén sẽ chuộc em về,
Vải năm trăm sẽ cởi em ra,
Bạc ba lạng, ta đúc chiếc sáo,
875. Bạc bốn lạng, ta đúc chiếc nhị,
Anh về nhà, quay về!
Một búi cây anh từng ngủ đậu,
Một bãi gò đều đã trải bàn cơm,

Lốc soái trộn cát buông thên muối,
880. Anh thấy vợ chồng nai nối đuôi nhau ăn cỏ đồi than,
Gặm cỏ gianh non mới mọc,
Súng đẹp, súng bền chắc,
Nỏ đẹp, tên thuốc nhọn, bước lên,
Nai sợ ngã, sợ chết,
885. - “Xin van người, người hỡi!
Xin chàng tài giỏi tha cho,
Gái má hồng đang chờ,
Gái thanh xuân đang đợi, chàng ơi!”
Anh bỗng rời cò súng không bắn,
890. Buông lẫy nỏ không bật,
Rẽ đi và qua đi,
Vòng đi và thẳng tới,
Anh thấy vợ chồng chim phượng đang ăn quả si,
Con đậu cành dưới chúi xuống ăn quả cành trên,
895. Con đậu cành trên chui lên ăn quả cành dưới,
Súng đẹp, súng bền chắc,
Nỏ đẹp, tên thuốc nhọn, bước lên,
Chim sợ ngã, sợ chết:
- “Xin van người, người hỡi!
900. Xin chàng tài giỏi tha cho,
Gái má hồng đang chờ,
Gái thanh xuân đang đợi, chàng ơi!”
Anh rẽ đi, qua đi,
Vòng đi và thẳng tới,
905. Anh thấy gà rừng ăn lúa đống,
Lợn cỏ ăn thóc phơi,
Súng đẹp, súng bền chắc,
Nỏ đẹp, tên thuốc nhọn, bước lên,
Chúng sợ ngã, sợ chết,
910. - “Xin van người, người hỡi,
Xin chàng tài giỏi tha cho,
Gái má hồng đang chờ,
Gái thanh xuân đang đợi, chàng ơi!”
Anh lại rời cò súng không bắn,
915. Buông lẫy nỏ không bật,
Rẽ đi và qua đi,
Vòng đi và thẳng tới,
Núi tiếp núi trập trùng,
Khe tiếp khe gập ghềnh đá đựng
920. Kẽ mắt đứt vì tuôn lệ nhớ,
Mấy chục trăm ngọn núi dài, cao!
Nai không lách, anh lách,
Nhím không chui, anh chui,
Don không vượt, anh vượt,
925. Rẽ rừng cỏ phăng phăng,
Mở rừng gai rào rào,
Đầy đầu trắng hoa móc,
Sàn đỉnh núi, sàn cô gái Xá,
Sàn cuối ghềnh, sàn của gái ma,
930. Gái ma ngắt chanh ném,
Anh không ngoái, không nhìn,
Rẽ đi và qua đi,
Vòng đi và thẳng tới,
Tới hiên trước nhà quan,
935. Tới sàn sau bạn tình,
Nhà bạn tình, tiếng nói nhốn nháo,
Nhà người yêu, tiếng cười nhao nhao,
Ngỡ tưởng chim reo ngọn quả,
Vàng anh mừng cánh hoa,
940. Còn tươi non như vừa hé bông đào,
Nhưng búi tóc mượt gái phương nào đã tới,
Anh vừa dò vừa hỏi:
- “Này, khách Mường Lay đâu tới
Khách Mường So Mường Là đâu lại, mẹ ơi?”
945. Mẹ anh yêu mới đáp:
- “Không, khách Mường Lay không tới,
Khách So, Là không lại, con ơi!
Chẳng qua tháng năm người khoét cối,
Tháng sáu người khoét máng,
950. Người gả chồng cho con gái đó thôi!”
Khi anh ra đi, cải chia cánh bướm,
Khi anh trở về, cải già đơm hoa;
Lâu ngày, em đã quen hơi hết lạ?
Lâu ngày, khăn piêu đen em còn vắt sào ngang,
955. Khi anh trở về, áo con nhỏ đã dăng dăng đầy sàn,
Dây trầu không cũng xạc xào rụng cuống,
Sâu khoét trong lòng, cây tươi được chăng?
Bạn lứa đều nên duyên may mắn,
Thiệt riêng anh ở vắng một mình.
960. Khi yêu em, anh nhủ em hết tình,
Khi quen em, anh hỏi em hết nhẽ,
Mà nay, lời thương của ta rơi trong bản đã úa,
Tờ chữ của ta rơi trong mường đã nhoà,
Trồng chuối thành buồng nhiều quả,
965. Trồng mây thành búi nhiều cành,
Dựng một mối tình sao nghiêng ngửa nát tan?
Than ôi! anh muốn ăn gạo bịch lớn cố chữa,
Muốn ăn dưa vườn to cố rào,
Ngờ đâu em lại đổi lòng thương yêu kẻ khác, em ơi!

      *

970. Anh đã tính mà tính không đủ,
Anh đã lo mà lo chẳng tròn,
Như trèo cây cao lộn cổ,
Dẫu tiếc thương đời cũng lỡ,
Đành nhìn em yêu bước về nhà chồng,
975. Nhà em, tiệc rượu đang nồng gian trong,
Mé hiên ngoài, tíu tít gánh bem đã đợi,
Dõi nhìn em yêu đến chào cô chú,
- “Chào bác trai, bác gái nhà trên,
Chú cùng thím nhà dưới”
980. - “Chào chị em dâu rể trong nhà,
Dầu năm qua tháng qua cũng nhớ lại thăm em với nhé!”
- “Con chào, cha của con ơi, mẹ yêu dấu hỡi!
Xin đau đừng đâu luôn,
Xin ốm đừng ốm nặng,
985. Nóng lạnh bất kỳ xin gửi lời nhắn gọi con hay!”
- “Xin chào vườn gừng nhỏ bên kia bờ xuối,
Vườn riềng xinh trước ngõ ta chăm!”
- “Chào gái cùng trai đang thời xen ngó!”
- “Chào bốn mặt đan mau sàn khuống nhỏ,
990. Đan mau như đan cót,
Dặp dìu trai gái cười,
Gái đến thời phải đắp chăn chung cùng mẹ
Gái lớn rồi phải đắp chăn chung cùng chồng,
Còn đây lứa tuổi bầy em đang tươi,
995. Mới chiều qua ngắm vuốt xuống sàn
Mưa không rơi đừng nỡ bỏ không sàn buồn,
Trời không buồn đừng nỡ bỏ không sàn quạnh, em ơi!
Hãy khiến mười ngày bạn trai xa đến gẩy đàn môi vây khuống,
Thóc đổ bồ chẳng mang xuống gặt,
1000. Gái lên nhà chồng không thể lại về đua vui!”
- “Xin chào cột cái đuôi cá thon,
Cột con đuôi nhạn xoè
,
Lượt chân gianh xén bằng,
Hàng dui theo hàng mè san sát;
1005. Tấm gianh kia phủ trùm kín mái nhà thân!”
- “Xin chào quân với quan ngồi sắp theo hàng uống rượu;
Bầu nước trong nhà mẹ mát lành!”
- “Xin chào khung cửi, guồng xa, con thoi cái suốt!”
- “Chào trâu, chào ngựa, chào bò, mùa tết vui gặm cỏ non xanh!”
1010. - “Xin chào đàn vịt thương mắn đẻ,
Đàn gà thương chăm gáy ta ơi!
Mười ngày ta chẳng được nắm gạo trắng xuống vãi,
Vốc gạo vương xuống rơi!”
- “Chào nơi nền cối ta nêm chày,
1015. Lòng máng nơi hằng đâm giã!
Nái lợn đen dưới thang,
Nái lợn lang gầm sàn
Mười ngày ta chẳng được xách dậu thóc xuống giã,
Xách dậu cám xuống chăn!”
1020. - “Xin chào nơi gốc chạn đặt cuộn lá chuối;
Giàn cao nơi đặt chậu gạo ngâm;
Đầu gác bếp, nơi treo cơm dẻo, cơm nguội, ổ tằm dăng tơ mọt đục,
Nùi đạt tết bướm tơ nhện vương!
1025. - “Xin chào lòng bếp khói cuộn,
Hòn đầu rau khói vờn,
Chĩnh, hũ đựng rau, dưa, muối,
Bậc cửa lớn đi qua,
Khuôn cửa rộng đi lại,
1030. Đầu thang đường bước lên,
Hỡi nơi gầm sàn thường hay chui cúi!
Đằng đẵng tháng năm, ngươi sẽ chẳng gặp ta,
Ta bỏ bạn tình, lìa mẹ lìa cha,
Sớm tối không xuống nữa;
1035. Cũng không còn thay áo mới lượn qua!”
- “Xin chào khóm rau nhỏ vườn to;
Gốc rau xanh thoạt vừa đâm lá,
Vừa đâm lá đã ngắt lá về đồ!”
- “Xin chào anh cả cùng anh hai em hỡi!
1040. Anh bán em xuống dưới như người Hán bán trâu,
Anh bán em lên trên như người Lào bán ngựa, anh ơi!”
Anh trai em đáp:
- “Không phải bán xuống dưới như Hán bán trâu,
Không phải bán lên trên như người Lào bán ngựa,
1045. Gả em xuống dưới làm kho muối,
Gả em lên trên làm nhà buôn,

Gả làm dâu nhà người cho em sung sướng, em ơi!”


7. Về đến nhà đúng ngày người yêu đi nhà chồng

Nhà em tiệc đã nồng gian trong,
Mé hiên ngoài tíu tít gánh bem vẫn đợi,
1050. Piêu đen em trùm đầu phất phới,
Tà áo anh khoác vội bay lơi,
Tiễn bạn tình, ta ơi!
Tiến người yêu, ta hỡi!
Tiễn bạn tình lên nhà chú,
1055. Dặn người yêu lên nhà chồng khỏi lạ,
Yêu em, anh tiễn đưa em đến tận đầu đường
Đến tận nhà chồng, em với anh hẹn ước nên duyên,
Nhưng phép cả có gốc tùng,
Phép thiêng có gốc quế,
1060. Phép lớn mẹ hiền anh thôi giữ trong tim,
Anh đi, mẹ hiền ngăn anh hai bận,
Giữ anh ba lần,
Ôm chặt cổ con níu lại:
- “Không đi, không, không đi,
1065. Không đến, không, không đén, con ơi!
Sợ gươm sắc con người sẽ kề đùi,
Gươm bén con người sẽ chặt cổ,
Bát canh người sẽ bỏ bùa mê,
Bát cơm người sẽ trộn thuốc chết,
1070. Không đi, không, không đi,
Không đến, không, không đến!”
Anh yêu mới nói:
- “Không sợ, không, không lo,
Gan óc liền đây đầu nối cổ,
1075. Việc bấy nhiêu con tính đủ rồi,
Gươm con người, gươm mỏng, gươm tồi,
Chặt tàu chuối mà quằn,
Phạt bãi phân khô mà mẻ,
Gươm con đây, gươm sắc, gươm thép Kinh,
1080. Mũi đến chuôi một lưỡi sáng loè!
Ta chém đứa kia giành lại vợ;
Không lấy được nàng ta làm giặc giữa phủ,
Không lấy được em, anh làm loạn giữa mường,
Cha mẹ ngăn, dây tình dằng dặc,
1085. Cha mẹ giữ, đường tình không nghe,
Chết trong lòng người đẹp,
Chết trong lòng người yêu,
Được chết cùng em không hề tiếc hận,
Mất bạc nén xem bằng đồng vụn
1090. Vải năm trăm coi như chỉ thừa,
Há quên ư, lời thề ước năm xưa!
Đá tảng giữa trời ta chém băng,
Rồi sẽ ra sao mặc lòng,
Dù khăn trắng bay lên ngọn móc,
1095. Dù khăn đen quấn chặt ngọn gươm;
Chuôi gươm gẫy gầm sàn thành củi,
Dù đầu, mình, chín khúc phanh phui,
Nhai miếng cơm, xin nghĩ giúp, mẹ ơi!
Chết giữa ngày xem bằng sưởi nắng,
1100. Chết giữa rừng cỏ lặng coi như ngủ ngày!”
Không nói dối mẹ anh không thả,
Không nói quanh, mẹ hiền không buông,
Anh yêu lại nói:
- “Không đi, con không đến,
1105. Không đến, con không đi,
Con mẹ nay bụng đói rã rời,
Hãy nấu cháo con ăn khỏi đói,
Hãy nấu canh làm thuốc lại người,
Dù cơm thừa của cô vẫn tốt,
1110. Cá em bỏ mứa càng ngon,
Xôi lạnh queo đáy giỏ càng bùi,
Súng đẹp, súng bền chắc,
Nỏ đẹp, tên thuốc nhọn, bước lên,
Con sẽ đi nhắm ngọn bồ quân, bắn sóc,
1115. Nhắm ngọn dâu da, bắn chuột,
Nhắm ngọn tre xanh bắn náy,
Nhắm ngọn sấu, bắn rơi con sóc truyền cành”
Và dối mẹ, anh đi, đưa tiễn bạn tình!

      *

Phút giây, một lát nhanh,
1120. Lên tràn ruộng thang, chồng quẩy gánh;
Quẩy gánh qua đồng rộng,
Người đẹp anh yêu cất bước theo chồng,
Vừa đi vừa ngoảnh lại,
Vừa đi vừa ngoái trông,
1125. Chân bước xa lòng càng đau nhớ,
Em tới rừng ớt ngắt lá ớt ngồi chờ
Tới rừng cà ngắt lá cà ngồi đợi,
Tới rừng lá ngón ngóng trông,
Anh tới nơi, em bẻ lá xanh em ngồi;
1130. Được nhủ đôi câu, anh mới đành lòng quay lại,
Được dặn đôi lời, anh yêu em mới chịu quay đi,
Không quay đi, sợ chồng em sẽ pha thuốc chết,
Không quay lại, sợ chồng em sẽ bỏ thuốc mê,
Trâu ăn cỏ đầm sen,
1135. Bò vừa gặm, nai vàng đến phá,
Hun hút trên đường, vẻ trắng trong một đoá hồng tươi!
Xin hãy cho anh kề vóc mảnh,
Quấn quanh vai ủ lấy hương người,
Cho mai sau lửa xác đượm hơi,
1140. Một lát bên em thay lời tiễn dặn!
Con nhỏ hãy đưa anh ẵm,
Bé xinh hãy đưa anh bồng,
Cho anh bế con dòng đừng ngượng,
Nựng con rồng, con phượng đừng buồn,
1145. Bé ngoang giống bố không?
Hay là bé giống chú?
Giống bên họ mẹ trắng hồng?
Hay má lúm như người tình cũ?
Hãy đưa tay cho anh đeo nhẵn,
1150. Nâng cánh tay cho anh tra vòng;
Tra vòng này vòng nén, bé ơi!
Mà nay, tre sậy ngả vàng lá rụng;
Đám trứng sâu đã nở bướm rồi;
Bướm nở rồi, bướm lượn bướm bay,
1155. Anh yêu em, lẽ tiễn đưa em đến tận nhà chồng,
Nhưng chim chích trên cao lượn vòng gọi anh quay lại, anh quay lại
Chim nhạn dưới thấp bay quanh nhủ anh quay đi, anh quay đi
- “Chào chốn rừng xanh nơi thường lui tới,
Nước dập bè chìm,
1160. Sóng xô bè vỡ,
Bè chìm trôi ba suối mất rồi,
Đôi ta yêu nhau chưa trọn một ngày,
Chưa đầy một khắc,
Của không mua lẽ đau được giữ liền tay
1165. Chỉ cá liền với nước,
Chỉ lúa liền với ruộng,
Tiễn đưa em, thôi anh quay lại, em ơi!”
Em yêu bèn nói:
- “Đừng vội anh, đừng vội,
1170. Sao Khun Lù trên trời còn đợi,
Áng mây kia vương vấn còn chờ,
Đôi ta xa nhau dằng dặc nỗi niềm tưởng nhớ,
Mưa sắp rơi ào đồng cỏ,
Đừng bỏ em trơ trọi giữa rừng,
1175. Đừng bỏ em giữa dòng sóng thác trào dâng!”
- “Thác trào dâng, ngang dòng củi vướng,
Gặp nhau đây thoắt bỗng chia lìa,
Đôi ta yêu nhau đợi tới tháng năm lau nở,
Đợi mùa nước đỏ cá về,
1180. Đợi chim táng lo hót gọi hè,
Không lấy được nhau mùa hạ, ta sẽ lấy nhau mùa đông,
Không lấy được nhau thời trẻ, ta lấy nhau khi goá bụa về già,
Goá hai lần, goá ba lần,
Goá cổ cao thêm mấy ngấn,
1185. Goá vẫn tươi giòn đỏ đắn,
Goá đẹp hơn hồi con gái trắng ngần,
Goá đẫy đà hơn thiếu nữ đang xuân”
Lời tình tự lắng sâu trong dạ,
Yêu em, anh tiễn đưa em về tới tận nhà,
1190. Đôi ta đập gót đường dài,
Rào gót đường xa;
Đi tới rừng lá ráy úa vàng,
Bước tới gốc tơ hồng đầu bản,
Cây sổ bên đường nẩy lộc khai hoa,
1195. Quấn quýt vợ chồng chim nhạn;
Đôi uyên ương ngấp nghé cửa hang,
Hoa áy giập giờn trôi ngang sông Mã,
Còn thương nhau xin sắp gối riêng chờ,
Duyên phận mai sau,hoặc sẽ có ngày thoả nguyện,
1200. Đôi ta yêu nhau, duyên bản duyên đừng úa,
Tình mường tình chớ phai,
Rẽ đi và qua đi,
Cùng sánh vai vòng đi và thẳng tới,
Núi tiếp núi trập trùng,
1205. Bãi tiếp bãi gặp ghềnh,
Tới gốc muỗm xanh đỉnh đèo trâu cọ,
Con cọ, con vươn sừng dài quanh quắt,
Con quẩn quanh níu gọi anh về;
Nhưng anh không về! Yêu em, anh đưa em tận bản,
1210. Thương em, anh tiễn em thẳng tới tận nhà!

      *

Đồn về xuôi, tiếng đồn bằng thuyền,
Đồn lên ngược, tiếng đồn bằng voi,

Đồn đến anh tiếng bằng núi đá,
Rằng nhà chồng em:
1215. Hoa nhà vẽ hoa sen,
Cột kèo đẽo đuôi én,
Mép gianh bằng chằn chặn;
Buồng thờ một gian riêng,
Đồn mười voi lên mà lạc,
1220. Còn bạc nén sờ đau cũng thấy,
Bao nhiêu gỗ đều dát bạc,
Bấy nhiêu lạt đều vót trơn,
Cột nhà phải voi kéo,
Vách nhà phải voi khiêng,
1225. Khung bếp đủ trồng rau muôn vườn,
Còn trong nhà thả sức voi lượn,
Nhà rộng mười muôn cửa,
Bồ cau bay không tìm nổi lối ra,
Đười ươi chạy chục ngày đêm chẳng suốt,
1230. Kịp khi đếm xem;
Dựng ba thân cột lau,
Dựng bốn chân cột sậy,
Dựng nghiêng bên vũng trâu,
Dựng trống bên bãi cỏ,
1235. Dựng tám gian, vợ chồng chui vừa đủ,
Chim chích đậu mà xiêu,
Chim ri đậu mà đổ,
Gà nhảy sàn uống nước mà rung,
Chó lọt đầu hở đuôi,
1240. Xuyên ngọn giáo thừa cán,
Em yêu ở sao nổi?
Người đẹp của anh ở thế sao đành?
Lên sàn rách sợ gẫy,
Trèo sàn mọt sợ sụp,
1245. Anh mới giả làm chuột lên đằng cửa sổ,
Giả làm chim én chui qua kẽ mái,

Vụt bay vào giữa nhà,
Em leo lên thang sậy,
Xệp ngồi lạy bố chồng trên đầu
1250. Nhờ chồng thương, dọn cơm cho ăn;
Hai đĩa, tưởng đĩa cá,
Cúi xuống, hai đĩa rau,
Lòng chỏng một bàn lớn,
Không ăn đói cào ruột,
1255. Ăn vào tắc họng không trôi,
Vừa ăn vừa ngứa cổ rát lưỡi,
Nuốt xuống như tên độc trúng nai,
Anh dặn em, dặn cho hết lời,
Nhủ lòng thương, nhủ cho hết nhẽ,
1260. Bậc thang cuối nhà chồng, chớ ngồi,
Ghế chị chồng ngồi, chớ đụng,
Anh chồng đẹp, đừng lả lơi,
Không phải bạn tình, đừng ngấp nghé,
Giã gạo đừng chửi lợn
1265. Chăn lợn đừng chửi gà,
Con khóc đừng rủa con chết,
Con chết bù đâu ra,
Con khóc phải khẽ dỗ,
ẵm con lên khẽ nựng,
1270. Gõ cột nhè nhẹ ru,
Đi nương đừng gỡ cháy,
Về nhà đừng ngắm bóng trong nồi,
Dỗ con đừng vội ngủ,
Trái tim đừng quên tình cũ,
1275. Đi nương đừng nói xấu em cô,
Đi ruộng đừng nói xấu bà bác,
Nhổ mạ đừng oán trách anh chồng,
Trèo núi cao đừng nói xấu bố,
Ở nhà đừng nói xấu em,
1280. Bởi sàn sau có nhà bác,
Đầu quản có ông anh,
Giường cao có bố chồng ngồi,
Trái phép ngươi, lấy gì mà xin?
Phạm luật người, lấy gì mà đền?

1285. Cúng gà người không thèm
Cúng lợn người khẽ liếc,
Mổ voi người mới ngoảnh mặt xem,
Mà em tủi cực lấy đâu có?
Nhưng em nghèo khó kiếm đâu ra?


8. Tiễn dặn người yêu cố làm dâu tốt

1290. Rồi khách Mường Lay tới,
Khách Mường So, Mường Là đã lại,
Vịt đầy đồng mai đợi người bắt, không bắt,
Gà chặt lồng nứa rằng ai biết giết con nào?
Còn mỗi nái gà họ hàng em tiễn,
1295. Em đành nắm gạo trắng xuống vãi,
Vốc gạo vương xuống rơi,
Gà xoè cánh chạy lại,
Cắm cổ rung mào tươi,
Em se lòng chộp vội,
1300. Con gà kêu cục te, nước mắt hờn em ứa,
Con gà kêu cục tắc, nước mắt buồn chảy ròng,
Giơ gậy đập gà thương,
Gậy trúng đầu, gà chết,
Nhúng gà vào nồi gang,
1305. Dầm gà trong chảo vạc,
Vặt lông gà chỗ nào?
Cạnh thang sợ người mắng,
Mép sàn sợ người rầy,
Em lẻn lên vặt ngoài xó cửa,
1310. Ngón trỏ vặt lông măng,
Ngón giữa vặt lông nõn,
Lông măng bay đầy vườn,
Lông nõn bay khắp bản,
Bỏ gà vào giỏ mai đứt cạp,
1315. Treo đầu đòn em ra bến trong,
Rồi mổ, rồi pha, rắc muối,
Canh gà sôi rào rào,
Canh cá sôi lục sục,
Bỗng nghe vịt đang phá ruộng dưới,
1320. Nhà đầy người, không giúp với!
Ai dâu mới, nấy đuổi,
Em là dâu mới, em đi!
Đuổi ruộng dưới nháo nhác,
Lùa ruộng trên hớt hải
1325. Ruộng tiếp ruộng liền bờ,
Bờ tiếp bờ quanh co,
Biết mấy chục trăm cao thấp ruộng bờ!
- “Về nhà mau, ba đàn vịt cáo tha,
Cho đi xa, cáo bắt!
1330. Vịt nhà bác, chẳng giúp cùng,
Vịt bà thím, sao không đỡ với!”
Mặt trời giữa đầu, em chưa ăn cơm,
Mặt trời đứng trưa, em chưa ăn sáng,
Dồn vịt khắp gần xa về bản,
1335. Chuồng vịt che bốn bề,
Em dồn về đóng lại,
Nhón gót trèo lên nhà,
Aó ướt không chỗ phơi,
Sàn trên sàn bà bác,
1340. Sàn dưới, sàn ông anh
Sàn cao, sàn bố chồng;
Em đành mặc áo ướt rỏ ròng,
Em đi cơm chưa dọn,
Canh cá ngon đầy nồi,
1345. Em về cơm xong rồi,
Miếng nhai thừa bỏ lại,
May chồng thương để phần,
Phần cơm, phần cả canh,
Canh lỏng tỏng dính bát,
1350. Canh tôm còn lại đuôi,
Canh cá, phần đầu, vẩy,
Canh gà, phần cánh, chân,
Phần cánh, chỗ cánh dầm xương,
Phần chân, chỗ chân bới rác,
1355. Chấm ư?... đừng nên chan!
Chấm thì sợ.... nhà quan,
Chan lại ngượng với khách,

Ôi, khác xa nơi nhà cũ mẹ hiền!
Thuở xa kia em ở nhà em,
1360. Cá mương cuối dòng còn chê tanh,
Mà bây giờ em phải mớm con em bằng nhện,
Khi chưa lấy được, người vồ vập,
Khi chưa đón về, người xun xoe;
Lấy được rồi, người nhử
- Dâu ơi, xuống sàn ăn cám!
1365. Người xui con trai xuống đòn,
Chồng lòng rộng không nỡ,
Dạ bao dong còn thương,
Con không đánh, bố bỏ cơm, không dạy,
Chồng em liền trợn mắt ra tay,
1370. Mình, lưng em vụt tới tấp,
Em ngã lăn chiêng cạnh miệng cối lợn dũi,
Em ngã lăn đùng liền bên máng lợn vầy,
Ngã không kịp chống kịp ngượng,
- “Cơ khổ thân em bụi lẫm chôn vùi!”


9. Hẹn hò không quên nhau

1375. Anh ngỡ tưởng em mảng vui quên dạy!
- “Dạy đi em, dạy đi em ơi!
Dạy rũ áo kẻo bọ,
Dạy phủi áo kẻo lấm!
Đầu bù anh chải cho,
1380. Tóc rối đưa anh búi hộ!”
Anh chặt tre về đốt gióng đầu,
Chặt tre dày, anh hun giõng giữa,
Lam ống thuốc này em uống khỏi đau,
Tơ rối đôi ta cùng gỡ,
1385. Tơ vò ta vuốt lại quay guồng;
Quay lại nguồng gỗ tốt cán thuôn,
Về với người ta thương thuở cũ,
Chết ba năm hình còn treo đó;
Chết thành sông, vực nước uống mát lòng,
1390. Chết thành đất, mọc dây trầu xanh thắm,
Chết thành bèo, ta trôi nổi ao chung,
Chết thành muôi, ta múc xuống cùng bát,
Chết thành hồn, chung một mái, song song,
Hỡi gốc dưa yêu mọc ngoài cồn cát,
1395. Nước ngập gốc đáng lụi, đừng lụi,
Nước ngập rễ đánh bềnh, đừng bềnh,
Đôi ta yêu nhau, tình Lù Ủa mặn mồng,
Lời đã trao thương không lạc mất,
Như bán trâu ngoài chợ,
1400. Như thu lúa muôn bông,
Lòng ta thương nhau trăm lớp nghìn trùng,
Bền chắc như vàng, như đá,
Yêu nhau, yêu trọn đời gỗ cứng,
Yêu nhau, yêu trọn kiếp đến già,
1405. Ta yêu nhau tàn đời gió, không rung không chuyển,
Người xiểm xui không ngoảnh, không nghe,
Yêu em anh dặn em hết lời,
Nhủ lòng thương nhủ cho hết nhẽ,
Ngày em sinh em đừng đi rừng,
1410. Ngày kỵ giỗ em đừng đi cá,
Cứ nhặt rác giữa sàn mà đun,
Cứ bẻ ngọn chàm mà đốt;
Nước chấm chua em cứ bỏ gừng già,
Giồng dưa leo cột nhà um tùm,
1415. Giồng khoai leo cột gian thờ xanh um,
Rửa ốc rửa từng con,
Rửa bát sóc cả rổ
Rửa muôi gõ miệng nồi,
Em khôn ngoan nhớ lời anh dặn,
1420. Làm ra ương bướng cho chồng em giận
Làm ngơ ngẩn để chồng em chê,
Chồng giận, chồng sẽ bỏ,
Chồng bỏ, may đẹp duyên đôi ta,
Đôi ta lấy nhau không nề chi phần lỡ,
1425. Không quản chi tình ế duyên ôi,
Em của anh đây vẫn mãi đẹp tươi!
Không chết, không quên tình cũ,
Hồn không khuất mây vẫn nhó tình xưa,
Chín sắp quên và mười sắp quên,
1430. Đừng quên põng pi hoa đỏ,
Đừng quên gừng quắt nương cao
Đừng quên người yêu thương say đắm thuở nào,
Ngăn dòng chớ quên mất đập,
Đắp nước đừng quên mương phai,
1435. Còn sống đừng quên lời thiết tha anh dặn
Gà cỏ gáy rừng sặt chớ quên,
Cuốc gọi hè nương bông chớ quên,
Búi tóc ngược lấy chồng, chớ quên,
Gạo vào cối quên chày, chớ quên,
1440. Cơm vào miệng quên nuốt, chớ quên,
Tóc trên đầu quên búi, chớ quên,
Đầu sào hoá ngọn dang, chớ quên,
môn thành mặt trời, chớ quên,
Cầy hương thành ngựa lang, chớ quên,
1445. Trồng khoai thành rừng bon, chớ quên,
Trồng dâu thành rừng rút, chớ quên,
Gieo kê biến thành bãi cát, chớ quên
Trâu chết thành đống mối, chớ quên,
Chào mào biết nhổ mạ xuống cấy, chớ quên,
1450. Gạc nai thành sừng tê giác, chớ quên,
Chẫu chàng trèo đỉnh núi, chớ quên,
Quạ biết đeo túi phát nương, chớ quên
Gà rừng biết vuốt tóc chải đầu, chớ quên,
Thua láng biết nhuộm răng đen, chớ quên,
1455. Dế biết vót que xâu tai, chớ quên,
Cua biết vờn nơm bắt cá, chớ quên,
Cá sấy biết ru con ngủ ngày, chớ quên,
Bói cá biềt đâm đó nuôi con, chớ quên,
Nhái trong nồi biết đá chân đẩy củi, chớ quên,
1460. Rau trong chõ nẩy chồi, chớ quên,
Cột gỗ nhỏ biết mọc lá xum xuê, chớ quên,
Hoa chuối rừng biết mọc rủ xuống, chớ quên,
Quả ấng ca biết mọc dựng lên, chớ quên,
Ống nước lại mọc lá, chớ quên,
1465. Mạng nhện dăng sừng trâu chằng chịt,
Chớ quên bạn tình, chớ quên anh yêu,
Chín sắp quên và mười sắp quên,
Đợi cỏ tóc tiên trổ cành, hãy quên,
Đợi gốc sả đâm hoa, hãy quên,
Đợi cào cào biết trẩy kinh chầu vua, hãy quên,
1470. Tóc trên đầu quên búi ngược hãy quên bạn tình, hãy quên anh yêu,
Chín sắp quên và mười sắp quên,
Sông Mã cạn bằng đĩa, hãy quên
Sông Đà cạn bằng chiếc đũa, hãy quên,
Cá bỗng văng mình đớp sao, hãy quên
1475. Cát trắng nhảy tung hớp sao, hãy quên,
Vàng anh ăn hết nửa vườn mía, hãy quên
Nay chim chích trên cao lượn vòng, gọi anh quay lại, anh quay lại
Chim nhạn dưới thấp bay quanh, nhủ anh quay đi, anh quay đi,
Xin chào gốc mía xanh anh hỡi!
1480. Đẵn mía chi anh ơi!
Voi non ngà trắng hỡi!
Sống lẻ bên đàn chớ tủi
Vòng bảy kiếp chồng đừng quên mất tình xưa!
Hãy nhờn lên, hỡi mơ,
1485. Hãy cao lên, hỡi muỗm,
Ba chục voi đừng để phá bao giờ,
Sáu chục voi đừng để chúng tung vòi cuốn ngọn!
Hãy trổ lá đâm cành,
Hãy xanh cây chặt gốc,
1490. Hãy đời đời bền chắc,
Đừng vùi sâu bảy lớp lìa anh,
Vườn gừng héo đôi ta không lỗi,
Vườn riềng vàng đôi ta không lầm,

Anh thề chết cùng chép đỏ đuôi rách,
1495. Thề chết cùng cá chát đuôi cong,
Thề chết cùng em yêu lận đận,
Tình thương dặn Thao, Đà xuôi dòng,
Cá lớn lìa đàn quẫy lượn,
Anh lìa em trở về nẻo cũ, em ơi!
1500. Rồi em yêu mới nói:
- “Í liễng anh ơi, đi cho đến nơi,
Ngọn quý trên trời xin đừng lạc lỗi,
Nhà em khó tầu dong xấu héo,
Phận em nghèo khói lạnh giàn treo,
1505. Tiễn anh yêu, chẳng lấy đâu gà béo,
Chỉ nắm xôi không gửi nhớ theo.”

      *

Bước xuống nhà em, qua bản,
Rời bản em, ra dường,
Nghe vang tiếng kêu khóc
1510. Nghe tiếng em giận chồng,
Vừa đi, đã tới núi,
Tai chẳng còn nghe giọng em yêu nói,
Thương thay, khóm rau nhỏ vườn to,
Gốc rau xanh thoạt vừa đâm lá,
1515. Vừa đâm lá đã ngắt lá về đồ!
Cây gạo nở hoa chen rực rỡ,
Em một mình một bóng khổ đau,
Núi tiếp núi trập trùng,
Rừng tiếp rừng thăm thẳm,
1520. Nghìn tháng nghìn năm, đã yêu nhau xin đừng chán nhau,
Chán nhau nhựa dướng quyện nhựa sung,
Đôi mắt vời đầu vai quyện cùng,
Một cánh chim trời khát nước,
Bay về cuối dập mát trong;
1525. Yêu em, anh thăm em trong mộng,
Người đẹp phương xa đừng sầu muộn,
Bảy cõi mường ngoài đừng quên anh!
Trái bí đỏ sọc trắng,
Trái bí ngô sọc vàng,
1530. Gốc tơ hồng giữa bản đâm bông,
Hoa sao hoa thắm lạ lùng,
Anh ước thành voi ngà bạc ngà vàng đan lượn quanh hoa
Hoa áy hương lừng Sông Mã,
Gấu áo cánh cam lấp loá,
1535. Mải miết băng qua đồng rộng bãi dài,
Anh bẻ cây đất người nghỉ mệt,
Bẻ cây còn vết tay in dấu,
Không thư từ thấy mặt nhau đâu,
Chỉ thấy dao sắc, dao chuôi đỏ,
1540. Chặt tầu dong mẹp đỏ cuống nâu
Dẫu hoà trăm buồng chuối ngự,
Trồng khoai mà hoá dây bầu,

Em lấy chồng rồi, ta đã tiễn nhau,
Tháng chín rau bầu già ăn đắng,
1545. Nghĩ dùm ta, hỡi gái lịch trai thanh!
Duyên xe duyên lỡ dở không thành,
Gió thốc Sông Đà quằn quại,
Chúc gã trai buôn mạnh khoẻ yên lành,
Tầu dong nhỏ nghiêng xuôi dốc núi,
1550. Anh ngắt dong đắp suối ba dòng,
Yêu một đằng, thương nhớ một đằng!
Xa bạn tình, ngủ theo đất lạ,
Đời người yêu, nằm lều chuối vàng,
Nằm trên rơm rạ phơi sương,
1555. Anh bước rảo quay về nhà cũ,
Gượng sống bằng miếng cơm đầu tên,
Gượng nuốt miếng cơm đầu đũa,

Ma du đẩy trở mình,
Ma không đẩy, anh nằm thẳng im,
1560. Nhớ em, anh ngồi đầu sàn giả ốm,
Ngồi cuối sàn giả điên,
Giả ốm, gà ngầm sàn cũng rủ
Giả điên, mẹ hốt hoảng buồn lo,
Giả đau bụng, mẹ yêu dầu rĩ,
1565. Đôi ta yêu nhau, bao giờ gặp nhau?
Mây mù bay sao trôi trên đầu;
Khói quyện trời sương nghi ngút,
Ước xẻ đôi người, ta lấy nhau!

      *

Năm tiếp năm, năm tới,
1570. Tháng tiếp tháng, tháng hết;
Đã ba mùa lúa ruộng qua rồi,
Đã bốn mùa cá lũ trôi xuôi,
Cha mẹ ngăn đường tình không rời,
Cha mẹ mắng đường tình không sợ,
1575. Cha mẹ răn đường chồng, chỉ cười,
Cha em và mẹ em mới nói:
- “Cây tre nó thành giấy,
Cây nứa nó thành ống,
Con gái thành nàng dâu;
1580. Gả làm dâu nhà người cũng tốt rồi đấy!”
Cha người và mẹ người thì nói:
- “Người dâu kiếm rau không đủ đĩa,
Nấu canh không đầy bát,
Thái gỏi thái không xong,
1585. Tiếng như trời đánh choang choang;
Xe sợi dệt vải khổ năm không đáng,
Không đáng bưng cơm cúng nhà quan,
Không đáng ba sợi bạc,
Không đáng ba dây vàng,
1590. Nói ra thì cửa nhà tan hoang!”
Nhưng bạc mười năm người ta chưa nộp,
Bạc mười sáu người chưa trả thêm,
Người chưa đủ nhẵn, vòng, bạc trắng mua em,
Chưa đủ vải năm trăm đổi đứt giá người,
1595. Chồng em mới nói:
- “Nước chảy từ nguồn khe,
Người chẳng nên, ta phú nó về!”
Người sắp đuổi em về nhà cũ!
Gỡ sao gỡ chẳng được,
1600. Cúi mặt nước mắt rỏ
Ngẩng lên, hàng lệ rưng,
Nước mắt rỏ hai dòng,
Rỏ ba dòng,
Dòng rơi đằng trước đủ tràn năm máng,
1605. Dòng rơi đằng sau đủ cho em rửa mặt ăn cơm
Một dòng đủ rửa trâu to mang luộc,
Dòng rơi xuống đất đủ đắp đập,
Dòng vào hốc đá đủ bắc lên ruộng bậc thang,
Chưa được em, người bảo sẽ đắp phai to em tắm,
1610. Được em rồi, người đuổi em sắp gánh đi đi,
Em van người, em nói:
- “Lỗi cha con xin khuất,
Lỗi mẹ con xin đền”
Nhưng cúng gà người chẳng thèm,
1615. Cúng lợn người khẽ liếc,
Phải cúng voi người mới ngoảnh mặt xem,
Nhưng em tủi cực lấy đâu có,
Phận em nghèo khó kiếm đâu ra!
Người mới bảo chồng em vác gậy to xuống đánh,
1620. Cầm gậy dài xuống phang,
Đánh em khi chập tối,
Nện em hồi nửa đêm,
Nện em như nện bịch,
Như chúa mường nện chiêng,
1625. Không quay về, người vứt dao em xuống sàn,
Quẳng dao em xuống thang,
Con sợi guồng xa, người giậm chân giẵm tan,
Em phải trở về nhà ngoại,
Trở về nhà cũ mẹ yêu”
1630. Em mới than:
- “Khi bước đi, còn bác mẹ đưa chân đến bản,
Khi lộn về, bỏ chơ vơ như kẻ lạc loài,
Nắng thiêu mong nổi gió, không gió,
Chờ người thương qua, không qua,
1635. Mong người yêu lại, không lại,
Ngăn nước rồi quên đập,
Đắp nước rồi quên nơm,
Người đi xa quên áo,
Quen thịt da kẻ khác quên nhau rồi chăng!”
1640. Em yêu lại nói:
- “Đã tàn mùa hoa sung
Qua thời hò hẹn người thương quên rồi!”


10. Bố mẹ chồng không ưng, trả về nhà

Cha em yêu và mẹ em yêu mới nói:
- “Ai gánh gồng tất tả ruộng dưới?
1650. Trông xa ngỡ áo đen,
Nhìn gần hoá áo sẵm,
Ngẵm kỹ hoá ra con gái quý mẹ hiền!
Bởi vì sao, bởi tại sao?
Voi về núi chẳng quên nơi xưa ăn dở,
1650. Voi vào rừng chẳng quên búa cũ người chăn?
Hay tại lòng con yêu chẳng quên mẹ hiền,
Chẳng quên bạn tình thuở xưa?”
Em yêu mới nói:
- “Quá sức con, kiệt sức rồi, mẹ hỡi!
1655. Làm được, người mới chuộng,
Làm đến rách áo cho nhà “ông”,
Làm bằng trời, không mảnh cói lót lưng,
Ăn cơm như ăn cát,
Nuốt vào như nuốt cám;
1660. Không ăn đói cào ruột,
Ăn thì rát lưỡi không trôi,
Làm không nên, người xô người chửi
Làm không giỏi, người xô vào chê,
Người ùa đến mắng,
1665. Người đi qua cửa, mỉa mai!”
Đồn về xuôi, tiếng đồn bằng thuyền,
Đồn ngược, tiếng bằng voi,
Rằng chẳng goá chồng mà lại chia đôi,
Gái bỏ chồng rồi, gái quay về nhà!
1670. Người biết người cầm gói cau đến hỏi,
Cầm gói cá đến chào,
Cha em và mẹ em mới nói:
- “Suối hẹp phải dồn bớt chài,
Canh chẳng ngon phải vợi bớt nước,
1675. Gái lỡ bước giá tiền hạ thôi!”
Người gánh tiệc gà chạm mặt,
Rồi khiêng tiệc lợn cưới về,
Ngày huộng một bữa rượu ra mắt,
Ngày hài tiếp bữa rượu đưa dâu,
1680. Đầu quản, nâng chén rượu nồng nàn,
Cuối sàn, sắp gánh gồng kĩu kịp,
Tíu tít như bướm đuổi,
Mặt trời đã xế trưa chếch núi,
Người đỡ buồng cau đặt vào trong giỏ,
1685. Rồi cưới em đi,
Gồng gánh lên nhà người tất tưởi,
Em búi tóc mượt theo về nhà chồng mới,
Nhưng trái tim lớn em còn đeo đó,
Trái tin con còn bện chỉ xe đôi,
1690. Người đi xa nhưng vía quấn không rời.

      *

Em giã gạo quăng chày,
Phơi thóc chửi sàn mắng cối
Chồng làm quan, gắt giữa mặt khách.
Ra sàn, nói xấu bà bác,
1695. Ra quản, nói xấu ông anh,
Trèo núi cao, nói xấu bố,
Khi ở nhà, nói xấu mẹ,
Xuống bến buông ống trôi,
Về nhà, khoằng chân đẩy củi đồ nồi,
1700. Dỡ sôi, quật mâm vỡ,
Khách tới, để vú hở,
Vú dài cuộn cột sàn bảy vòng,
Quấn quanh bảy chiếc nong,
Đêm ngủ những chê đệm,
1705. Tỉnh dạy lại mắng chồng,
Chải tóc thì chải ngược,
Ngồi ghế, lật ngửa ghế,
Cha người và mẹ người mới nói:
- “Nuôi đứa gầy toi cơm
1710. Nuoi quân mặt sưng xúi quẩy!”
Bạc mười lăm người ta đưa rồi,
Bạc mười sáu người ta trả đứt,

Người mới đem em ra chợ dưới đổi muối,
Lên chợ trên đổi gạo,
1715. Đổi gạo, chẳng ai màng,
Đổi muối chẳng ai buồn ngó,
Trời dựng năm sắc tươi,
Trời đùn mây đỏ rực,
Bán em nghìn lần không đắt,
1720. Bán em chín chợ không trôi;
Một cuộn dong đổi lấy người,
Đổi em cho bạn tình cũ,
Mang em về nhà người em yêu năm xưa,
Mang em về để em ngoài nền cối nơi nêm chày,
1725. Lòng máng nơi hằng đâm giã,
Chồng em đưa dao đưa cả rau,
Đưa rau đưa cả giỏ,
Đưa dựa đưa cả củi,
Giao thức ăn giao cả rượu nồng,
1730. Giao thóc giao cả bồ,
Giao guồng giao cả tơ,
Giao vải cả rá may, kim, chỉ,
Giao nước giao cả máng,
Giao chày cả giần, sàng
1735. Chăn lợn giao cả cho em giã cám,
Em ủ ê tủi buồn,
Ruột tơ rối, lòng đau,
Em giã gạo, thở than cùng lợn,
Em chăn lợn, thở than cùng gà,
1740. Em than thở bên chày gỗ cạ,
Em thở than cùng chày gỗ mư
Mong đợi người thương hoài công em rồi!
Mong thành vợ quý nằm bên anh,
Mong thành vợ yêu nằm cạnh mình,
1745. Mà nay, anh bỏ em dưới gầm chạn nước rỏ,
Dưới giàn bếp khói tụ;
Đuôi tóc em yêu phủ trắng gio,
Mắt trộm ngó bạn tình xưa ấp ôm kẻ khác, than ôi!


11. Thương nhau còn nhớ đàn môi

Em yêu mới nói:
1750. - “Đôi ta yêu nhau còn gửi vật tin,
Đàn môi đồng anh gửi em đây thay mặt...”
Em rút đàn môi em gẩy,
“Bạn tình ơi còn nhớ hay quên?”
Chồng em yêu mới nói:
1755. - “Kẻ khó sao đàn môi thánh thót,
Người nghèo hèn sao réo rắt đàn đồng?
Sáo ngân rung như tiếng đàn người cũ,
Sao thoảng chừng như giọng nhớ người thương?”
Rồi chồng em hồi tưởng lại,
1760. Những ngày xưa đang tuổi gái trai,
Nhận ra em, mừng vui dựng nhà,
Gặp bạn tình, ăn làm thoả dạ,
Không vấn vương bằng sợi tơ nhện,
Mười đêm chuyện nhỏ to êm đềm,
1765. Như đôi uyên ương cửa hang ngấp nghé,
Hoa khẳm cuối dòng nẩy lá non tươi,
Chỉ vàng, đỏ, lụa là lại vây quanh cô gái quá thời,
Lại như hoa sớm ngậm sương,
Như cô gái Kinh vẩy khăn thêu hình chim yểng,
1770. Đã nên duyên xin chớ phụ tình,
Đôi ta yêu nhau, yêu đến khi tóc ngả hoa râm,
Yêu đến khi đầu bạc,
Không mắng em vụn về,
Không bảo em lười mà chê,
1775. Muối dưa không che chua,
Ủ rượu, không chê đắng,
Dưa lâu chua bởi lá rau dày,
Rượu lâu đắng bởi hú to bảy người khiêng nặng,
Nhờ phúc em yêu trời độ,
1780. Được sống bên nhau mong ước thoả lòng,
Nhưng còn người vợ cũ bên chồng?
Chồng em sắp của và mười hai tấm khăn,
Đồ lạc trong nhà chia đều hai phần,
Chia ngựa chia cả yên lẫn nhạc,
1785. Đã thương nhau lụa là, vải vóc chia đôi,
Aó mặc vào người xẻ nửa,
En yêu mới nói:
- “Têm trầu đừng têm chặt,
Têm chặt e vôi loãng, trầu non;
1790. Vôi loãng vôi chạy đồn,
Yêu nhau đừng yêu nóng,
Yêu nóng không được lâu
Cốt tình yêu bền chắc về sau,
Hãy đợi con dúi và con tê tê đào lỗ
1795. Đào lỗ sâu mười sải, hai mươi sải quay ra
Đừng cho người cũ kêu ca!”
Vợ anh yêu mới nói:
- “Đừng giũ em như giũ chỉ
Đừng vứt em như khách vứt tầu dong!
1800. Xin giã gạo đổi chày,
Xin phơi thóc đỡ tay;
Anh đã có kiềng, xin làm gạch cạnh,
Anh gặp lại người yêu, em xin được làm vợ lẽ!
Xin làm vợ lẽ đỡ đầu voi,
1805. Con đòi đỡ chuôi kiếm,
Làm đầy tớ gánh cám,
Làm đứa ở gánh rượu,
Làm kẻ hầu núc nước rửa chân cho vợ anh;
Sẩy thóc xin ăn nhờ,
1810. Dầu phận thiếp nằm rìa cũng cam!”
Chồng em yêu mới nói:
- “Nhà rếch bởi măng sặt
Lời ra tiếng vào vì vợ lẽ!”
Hết lời van xin, chồng em không nghe,
1815. Người vợ cũ mới tìm lời êm ái dặn chồng:
- “Xin chào chồng yêu gối ấp tay kề,
Chào con nhỏ quấn bên mình mẹ hỡi!
Ta quay về họ hàng nhà ngoại,
Quay về nơi mái cũ mẹ hiền!”
1820. Trông ra thấy hoa đào búi tóc.
Mặt gối thêu hoa bợ,
Tà áo mổ đuôi cá,
Khăn piêu đen phất toả đuôi voi;
Người đi rồi, chẳng bao giờ còn quay lại nữa,
1825. Chồng em mới nói:
- “Lòng thương em, ta đưa em đến tận đầu đường,
Ta tiễn theo người vợ bỏ;
Xin chúc bình an nẹp áo trong viền xanh viền đỏ
Thu vén giữ gìn đừng để cho đầu dãi mưa sương;
1830. Người đẹp ta thương, em hãy quay về khoẻ mạnh,
Chúc em về nhà mẹ yên lành!”
Ngoài xa mưa rơi núi trám,
Trời chớp nhoáng đồi dong,
Thần linh muốn đôi ta nên vợ nên chồng, em nhỉ!
1835. Vừa đúng như giương nỏ trúng đích,
Chỉ về guồng nên đôi lứa hằng mong,
Thành vợ thành chồng, ta hằng ước từ bao ngày cũ!
Còn như phận người thuở trước,
Tơ không đỏ dần dần nhuộm đỏ,
1840. Sức không nhiều chăm chỉ làm ăn,
Rồi cũng có ngày được quyền cao chức trọng;
Còn như phận người vợ bỏ,
Trở về nhà cũ mẹ cha,
Lấy được chồng êm ấm thuận hoà,
1845. Sau cũng được quyền to chức lớn;
Cùng sánh vai nhau nhà nhà vui vẻ, bạn ơi!


Văn bản này và các văn bản khác được biết đều chép đến đây là hết. Năm 1961, ông Cầm Biêu - một nhà thơ Thái am hiểu vốn cũ dân tộc - có nói chuyện rằng ông được nghe một người bạn ở Sông Mã, tỉnh Sơn La kể lại là Tiễn dặn người yêu còn có thêm một đoạn nữa, nói riêng về người chồng thứ nhất của chị. Anh này nghèo khó, cũng bất đắc dĩ phải đến nhà chị xin thóc ăn. Vợ chồng chị cho anh ta một gánh thóc nặng mang về. Khi qua cầu, chẳng may anh ta đánh tuột một bên gánh xuống suối. Về nhà bà con chế giễu anh ta rằng "vợ cũ mà chỉ cho một bên gánh thôi ư?" Anh ta rất xấu hổ. Sau khi chết, anh ta biến thành con chim từ quy kêu cả đêm "háp háp... khon khon..." (háp là gánh, khon là một bên gánh). Theo chúng tôi và theo cả ông Cầm Biêu thì đoạn thêm vào này có vẻ lạc lõng. Cho đến nay, theo chỗ chúng tôi biết, cũng chưa phát hiện được văn bản nào có chép đoạn kết ấy.
tửu tận tình do tại
14.00
Chia sẻ trên FacebookTrả lời
Ảnh đại diện

Bản dịch của Nguyễn Khôi

Phần 1

1. Kể chuyện cũ lại bù chuyện tới
Thuở đôi ta còn mới hoài thai
Mẹ yêu đã tính từng ngày
Em nằm bên trái “cựa” hoài lớn mau
5. Mẹ anh yêu nhói đau bên phải
Đều thèm ăn món gỏi cá chua
Bé xinh hai tháng có thừa
Mẹ thèm ăn dở me chua bên vườn
Chửa ba tháng gỏi lườn Cá Giếc
10. Chắm nấu măng ngỡ tiệc tháng tư
Tháng năm Cá Pộc đã chờ
Cá Chày... sáu tháng mẹ sờ thấy con
Tháng thứ bảy Cá Mương làm gỏi
Cá Vũ ngon quẫy đợi tháng sau
15. Bé xinh mẹ nặng mang bầu
Đợi chờ chín tháng qua cầu nở sinh
Máng nước xối lanh tanh róc rách
Chú thím mừng, mẹ mệt vẫn cười
Mười ngày, chín tháng, đủ đôi
20. Hai ta cùng lúc chào đời khóc oe
Anh rơi sấp bà chìa tay đỡ
Mẹ đẻ ra rơi ngửa thành em
Nâng niu bú mớm lớn lên
Cùng phi ngựa trúc chơi liền bên nhau
25. Mười ba tuổi em đâu còn nhỏ
Óng ả lên nhóm lửa trên sàn
Đàn môi, sáo thổi chứa chan
Đôi ta như gốc cải làn tươi xanh
Công cha mẹ sinh thành cùng lớn
30. Tuổi ấu thơ duyên ướm từ xưa
Đến ngày gặp chốn sàn hoa
Ngồi bên bếp lửa mặn mà trao duyên
Có đêm chuyện chừng quên gà gáy
Đeo mộng về trăng rải như mơ
35. Mù dâng sương toả mịt mờ
Tơ duyên se lối hẹn hò bền lâu
Chỉ sợ chặt vầu không thuận mé
Trời không thương, cha mẹ không ưng
Thương ai khác bản khác mường
40. Không yêu mẹ ép buộc lòng phải yêu
Ôi thương quá chim kêu mùa hạ
Lòng nhớ mong không ngả tìm sang
Tương tư những muốn tới gần
Lại e người quở, bần thần ốm o
45. Mẹ anh xót mới nhờ người bói
Quẻ này “hung” người nói thầm thì
Đã yêu anh chẳng sợ gì
Đã thương quyết lấy, quyết đi đến cùng
Anh đi gặt lúa đồng ngoài nội
50. Anh đi đánh cá lưới ngoài sông
Cá to anh đổ tràn “cong”
Lợn gà nuôi đã đầy sân đợi ngày
Tìm mua đĩa, đi ngay Tạ Bú
Ra Tà Hè mua lụa, mua tơ
55. Buồng cau Tà Sại đang chờ
Trầu xanh muôn lá để nhờ “dạm” em


Phần 2

Tìm bà Mai biết têm trầu tiếp
Lựa lời thưa duyên đẹp không phai
Lễ to lại đã chọn ngày
60. Sang nhà xin lạy mẹ thầy ưng cho
Cha em ngồi cùng T chẳng đáp
Mẹ em ngồi giường thấp lặng thinh
Hồi lâu mới nói lạnh tanh:
- Người kia cái mặt khó nhìn làm sao!
65. Nón làng Chuông có đâu đáng đội
Rể chi anh đòi tối đan chài
Về đi chốn khác mối mai
Về đi, nội ngoại trong ngoài trình thưa.
Anh đã lo mà lo không đủ
70. Tính chi ly lẫn lú tính sai
Tay ôm cau những rã rời
Tay xách giỏ cá lệ rơi thẹn thùng.
Anh đau đớn về buồng nằm khóc
Tấm thân trai héo hắt phòng không
75. Khi con Người ấy ra đồng
Cũng đi kiếm cá ngoài sông, học đòi
Chài quăng đấy cá toi cả mẻ
Người mang về ướp ché măng chua
Đĩa mua Tạ Bú cũng chờ
80. Cau mua Tà Sại, tơ mua Tà Hè
Cau Tà Sại chưa lìa đã héo
Trầu Mường Chai lá méo mùi hôi
Lá rong Người cắt gói xôi
Thuốc lào bọc lá nhờ người mối manh
85. Lễ to chọn ngày lành tháng tốt
Sang nhà xin cho được dâu hiền
Cha em vừa thấy ưng liền
Mẹ vui lời tựa tấm chiên ấm nồng
Em còn ở trên nương, nào biết
90. Trời hoàng hôn nắng khép cửa rừng
Mặt trời rơi xuống tầng tầng
Từ mặt phai tràn sang sàn người thương
Mặt trời quấn ngọn giang sắp lặn
Mặt trời treo ngọn sắn sắp rơi
95. Trời im không một tiếng lời
Trời đi chẳng đợi chân người theo đi
Trời khuất núi mây che sập tối
Em vội vàng ra lối bìa rừng
Sương chiều đã đổ đầy thung
100. Em còn chặt củi nai lưng gánh về
Bó to mẹ chẳng chê nấu rượu
Lửa sàn hoa hơ áo anh yêu
- Về đi, em gọi Vía theo
Vía anh yêu chớ ngủ liều búi lau
105. Về tới bản thấy sao là lạ
Gánh củi to em hạ gầm sàn
- Mẹ ơi, em thẳng vào buồng
Cởi khăn lòng những bồn chồn làm sao.
Đi ra bến bờ cao nước lớn
110. Về nhà chừng khó ướm hỏi ai
Thẩn thơ bụng đã đói rồi
Cơm canh đâu hở... mẹ ơi có gì?
Mẹ yêu bảo: mâm kia đang đợi
Em mở xem: gà gói, cá, nem
115. Bên mâm bầy sẵn trầu têm
Thử vờ em hỏi: khách đem đổi à?
Mẹ bảo: núi xa không đổi
Gói trầu kia Người tới “dạm” con
Trăm năm tính cuộc vuông tròn
120. Thôi cô đã lớn chẳng còn ngây thơ
Con chớ nghe lời gà, tiếng vịt
Vườn sẽ tan, trứng chết trong phôi
Mất họ hàng bởi lời xui
Đâu khôn đâu dại tới lui khôn lường
125. Ai chả muốn nhà sang cửa lớn
Cây cải hoa lũ bướm lượn tìm
Mẹ cha đã mỏi mắt nhìn
Tuổi già mong rể út bên cậy nhờ
Giỏ cá trắm đang chờ rể biếu
130. Con gái yêu lấy hiếu làm đầu
Em nghe trời sập xuống mau
Thương anh nát ruột nỗi sầu ngẩn ngơ
Em đã lo mà lo không đủ
Tính chi ly lẫn lú tính sai
135. Chạy cầu chú bác trong ngoài
Họ hàng: – thôi cũng chịu rồi cháu ơi!
Chúng ta đã xơi cơi trầu lễ
Em lại kêu anh rể, chị dâu
- Ôi thôi bé út dễ đâu
140. Quả cau đã buộc dây trầu gỡ sao
Chim cúc cu cành cao đã hót
Nhà đang mừng, đừng khóc cô ơi!
Trúc tre nên giấy trắng ngời
Lấy chồng, bố đã gả rồi – phải nghe.
145. Con gà chọn cành me đậu tốt
Gái kén chồng chẳng được hay đâu
Phải thằng chồng Xá ngu lâu
Chọn dao chọn phải lưỡi dao mẻ quằn
Nghe cha mẹ môn đăng hộ đối
150. Nón đội đầu sớm tối thong dong
Như cá không muối cá ươn
Đâu che lá chuối, cào vườn nương xa.
Lời nhân ngãi bao giờ chả ngọt
Hay thì hay chẳng được gì đâu
155. Kẻo mà mạ lỡ vụ gieo
Nhà cao cửa rộng đón chiều chuộng em.
Lời như chiếu đã liền một tấm
Như lưỡi gươm đã cắm xuyên tường
Dẫu van cha cũng chẳng thương
160. Thân con bọ ngựa dễ lường bão, mưa
Em đã lo mà lo không đủ
Tính chi ly lẫn lú tính sai
Mượn dao người để chặt cây
Khiến người đốn củi, lựa lời cho thôi.


Phần 3

165. Lúa đầy bịch sẽ mời ra cổng
Cho một manh khố đóng mang đi
Dở dang kẻ nói người chê
Kẻ thương người ghét ê chề mặt ai.
Em bỗng thành vợ người, nghĩa nặng
170. Rau của Người bùi đắng, nghĩa dày
Sáo, kèn Người đã về đây
Nón treo giữa vách, chặt cây rào vườn
Người đã thành rể con nuôi bố
Trông ruộng vườn, đuổi hổ, chăn trâu
175. Tinh mơ dậy sớm mài dao
Chiều về chài lưới, mệt nào dám kêu
Em đã lo mà lo không đủ
Tính chi ly lẫn lú tính sai
Lòng yêu, sống tựa chết rồi
180. Thà ăn lá ngón lìa đời cho xong
Như vần đá, đá lăn đổ sập
Dập ngón tay rút ruột mà đau
Máu không rơi, buốt tận đầu
Nhói trong tim, hỏi ai nào biết cho?
185. Trùm chăn kín xót xa thầm khóc
Cúi mặt gầm nước mắt chứa chan
Ngẩng lên lệ rỏ hai hàng
Chừng thừa nước mắt cả làng rửa rau
Thương mắt biếc như trầu xanh lá
190. Thương ngón tay thon thả lá hành
Nhớ lời nguyện ước đinh ninh
Khăng khăng son sắt mối tình còn đeo.
Nhớ như gà con theo nhặt tấm
Như nắm xôi nóng bọc lá tươi
195. Những mong là đó thả trôi
đơm bạn quý, người hôi mất lờ
Anh đã lo mà lo không đủ
Tính chi ly lẫn lú tính sai
Túm hai cái núm một “chài”
200. Đêm đêm quăng trượt ra ngoài bờ sông
Như một kẻ đôi lòng khó nghĩ
Suy một mình thêm bí không cùng
Đã không nên vợ nên chồng
Muốn ăn dưa, cố rào vườn chẳng nên
205. Nào ai ngỡ là em tình phụ
Như hoa tươi mãi rú rừng xa
Ước như tay Vượn dài ra
Hoá là tay Cóc khó qua bìa rừng
Ước có phép như Rồng biến hoá
210. Biến em yêu thành vợ trong buồng
Lên trời đậu ngọn cây thơm
Bay tìm xem thử “mệnh” nàng ra sao
Mệnh nàng đâu ta cầu gần lại
Mệnh nàng xa mấy sải cũng co
215. Buộc hai hồn một dây to
Gần trong gang tấc “mệnh” chờ liền đôi
Anh đã lo mà lo không đủ
Tính chi ly lẫn lú tính sai
Người ta trầu úa mối mai
220. Mẹ cha em lại mừng vui đón chào
Còn anh cả buồng cau sai quả
Trầu xanh tươi muôn lá... mang về
Vừa sang “dạm” đã đuổi, chê
- Ối dào, cái giống quả me ngoài rừng.
225. Quả me nhà thơm lừng ngọt lạ
Gái nhà này phải giá bằng Voi
Giá Voi, đành lảng chịu thôi
Giá Trâu, cố đấm ăn xôi hoạ là
Dù thu vét cả nhà chẳng đủ
230. Lấy “số” đua với “số” không cùng
“Phận” thì “phận” mỏng như không
Phải đâu rau núi, quả rừng hái tranh
Bạc không nặng khó giành em được
Tình có sâu thua cuộc... lìa nhau!
235. Tủi thân anh bỏ sang Lào
Cắm sào rời bến, lòng đau nuốt hờn
Nào đeo túi đi buôn bán sắt
Bán “lưỡi mai” quanh khắp quê người
Mường Tang, Tòng Puốn tới nơi
240. Chân mây mờ tỏ, cửa trời ngó sang
Nén bạc: được cả đàn ngựa quý
Vạn trâu: chìa dao mẻ đổi liền
Nhờ phúc em, lãi muôn tiền
Xuất hành ngày tốt đã xem từ nhà
245. Ngày Nhâm Ngọ tiếng gà tao tác
Anh quay về chọn được ngày “Thân”
Vừa ra cửa đã vấp chân
Đi buôn tìm được ngày “Dần” lộc to
Ra cổng gặp Cáo chờ lạy khấn
250. Bìm bịp mừng nhúng nhắng xun xoe
Tực từ kêu lộng ngoài khe
Thấy chim chót bóp bay về sánh đôi
Trời mở cửa thử coi ngựa quý
Bốn vạn trâu... lãi đẻ ngàn lần
255. Ngựa trâu đi bước rầm rầm
Bồn chồn lại rỏ lệ thầm nhớ em
Nghe hổ báo rừng bên gầm thét
Nghe chim kêu tha thiết đường mưa
Nhớ quê đồng đã vào mùa
260. Mạ ai gieo, để ai bừa ruộng em?
Nỗi nhớ ai ngày đêm gọt tỉa
Vào giữa rừng hú vía em thương
Ở nhà em đợi bên thang
Ngồi nơi đầu cối võ vàng ngóng trông
265. Anh cứ tưởng vườn gừng hoá nghệ
Bạn tình xưa ve vé bên chồng
Nhưng còn đây trái tim hồng
Dây tơ vương vấn theo từng bước anh.
Người đi xa quẩn quanh vía bám.
270. Dây trầu leo lên quấn hồn yêu
Ngọn khoai ngả rợp bóng chiều
Tình yêu đôi lứa chẳng xiêu hẹn lời.
Như dồn bò buộc nơi cột trước
Như dồn trâu anh buộc cột trong


Phần 4

275. Thương em đã dặn hết lòng
Yên tâm đợi mấy tháng xong anh về
Vào rừng măng thương tre đừng nhổ
Gặp bạn trai đừng có bỡn đùa
Trai quan kệ gái quan nô
281. Gái trai cùng bản chuyện trò thân thương
Lìa anh, em nhớ đừng ngủ chạ
Xa anh, em chớ có nằm đôi
Anh về soi mắt kề môi
Ta chung chăn gối, hỡi ôi đợi cùng
285. Bò anh bán tận Mường nước ấm
Sang Vân Nam ngựa bán rất hời
Mỗi con một nén bạc tươi
Ngựa ô vượt giá hai mươi nén tròn.
Bạc mười nén tìm em anh chuộc
290. Vải năm trăm anh cược em ra
Cho dù là vợ người ta
Đã yêu xin xẻ lòng chờ đợi nhau.
Mùa hoa bưởi hoa ngâu hẹn đợi
Hoa Mạ vàng chờ tới tàn phai
295. Hoa tàn em nhúng sương mai
Hai mươi năm gói khăn mùi còn thơm
Mười chín đời Tạo Quan vẫn thắm
Mặt thân thương gửi gắm gì hơn
Vải ư? Sợ vải chóng sờn
300. Đàn ư? lại sợ gãy đàn ngang cung
Gửi bạc vụn sợ không xứng đáng
Bạc nén ư? Anh kiếm chưa ra
Gửi tre, lại sợ tre già
Đàn môi cất kỹ kẻo mà nhận sai
305. Con khóc lấy đàn môi dỗ nín
Ngày về trời theo cánh ngựa bay
Lời thương em nhớ đừng phai
Hồn thương đừng có đổi thay cõi trời.
Như hoá phép vàng tươi cánh bướm
310. Qua hè chờ đông đến cưới nhau
Tuổi xuân dù có qua mau
Đợi khi goá bụa qua cầu vẫn ưng
Gái goá hai ba lần vẫn đẹp
Hơn gái tơ ba ngấn cổ cao
315. Má hồng hơn tuổi xuân đào
Thương yêu chắc hẳn dạt dào hơn xưa
Đã yêu nhau lời thề phải nhớ.
Trầu têm chờ chớ úa, còn thơm
Thư đi chớ lạc bản mường
320. Gửi lòng yêu tới người thương phương trời
Em yêu khấn: anh ơi đừng ốm
Hãy như ve i liếng tài hoa
Dãi dầu đừng quá đi xa
Phòng cơm thuốc độc người ta hại mình.
325. Đi buôn chớ xem khinh ngày tháng
Lúa móc câu làm cốm cha làm
Gạo còn mấy ống cơm lam
Đi dăm bảy bữa quay thuyền về quê.
Vừa đi vừa ngoái về bản cũ
330. Bước chân xa càng nhớ càng đau
Dồn bò lên ngọn Khau Vai
Trâu lên Khau Cả cao vời núi non
Chân bò vướng ngọn giang tàu móc
Trâu bước đi chân vấp cành si.
335. Cây rừng ngáng lối ngựa phi
Trâu không ăn cỏ, ngựa chê thóc mầm
Anh ngồi đám lá xanh anh ngắt
Bẻ cành mơ gấp khúc bói xem
Quẻ hung hao của tốn tiền.
340. Trời đòi trâu lợn, vía em ám cùng
Vía em lướt theo từng bước ngựa
Vết chân trâu có Vía em vương
Em thì ra ruộng lên nương
Bổ cau anh ném dọc đường vía theo.
345. Ở nhà em sớm chiều mong nhớ
Xin nán lòng kẻo khổ anh đi
Trâu anh, chồm dậy tức thì
Núi cao tiếp núi ngựa phi tối ngày
Xa em lên Mường lay núi biếc
350. Lối Mường So đá xếp quanh co
Cheo leo dốc dựng bên bờ
Chênh vênh cuối thác sóng xô bên trời
Áo anh đã tả tơi xơ xác
Trâu mang đi đổi chác chẳng hời (lời lãi)
355. Chồng em biết chắc biết mỉm cười
Ngựa hay chẳng đủ bạc mười chuộc em.
Anh còn phải đi thêm xa nữa
Năm lại năm khốn khổ em ơi
Rừng tre măng đã đâm chồi.


Phần 5

360. Ngăn buồng cho rể, bông nhồi thêm chăn
Chăn đệm mới em làm chất đống
Của hồi môn, rể ngóng ngày ra
Cha tìm ngày tốt “bảy”,”ba”
Kéo chăn, dịch đệm, giao hoà lứa đôi
365. Em đã lo mà lo không đủ
Tính chi ly lẫn lú tính sai
Lòng yêu, sống tựa chết rồi
Thà ăn lá ngón lìa đời cho xong
Chồng em mới thung dung nói nhỏ
370. “Trời cho ta thành vợ thành chồng
Cho dù đệm ngắn vài gang
Chăn như lá cỏ đắp ngang cũng đành
Ta sẽ chắn suối xanh làm đập
Chặn lũ về để bắt cá to
375. Chồng cầy vợ cấy chăm lo
Mẹ cha cũng được ấm no với mình”
Em đã lo mà lo không đủ
Tính chi ly lẫn lú tính sai
Khóc gào chỉ tổ người cười
380. Cười ư, sượng mặt để người mỉa cho
Năm tiếp năm trông chờ mong ngóng
Đã sáu mùa lúa chín qua rồi
Bảy mùa cá lũ trôi xuôi
Ngày qua ngày lại anh ơi cháy lòng
385. Cha mẹ bảo: cốm không ăn mãi
Rể chẳng nuôi nhà vợ đến già
Sẽ đưa dâu quý về nhà
Bên chồng cũng đã quá ba năm chờ
Chồng em ra ven bờ kiếm cá
390. Ra ngoài đồng gặt lúa qua trưa
Cá nhiều đem ướp mắm chua
Đợi ngày đẹp, mẹ cũng vừa nhắc em
Năm nay đưa vịt ngon về Phủ
Tháng Giêng này đúng cữ đưa dâu
395. Em rằng: giêng chẳng tốt đâu
Gieo kê chim nhặt, buông câu cá chuồn
Mẹ nói buồn: tháng hai đưa vậy
Em vội thưa: tháng ấy kiêng hơn
Mệnh con treo mãi thượng nguồn
400. Phải chờ bà Mụ đúc hồn cho xong
Phải đeo lếp đi vòng nhà ngoại
Đeo sọt đi quay lại nhà xưa
Tháng này chưa phải tháng đưa
Vịt ngon về Phủ cũng chưa đúng kỳ
405. Mẹ bảo: tháng ba đi vậy nhớ
Em thưa: còn làm cỏ trên nương
Tháng ba nhà phải cắt chàm
Phủ còn chưa nhận vịt ngon đưa về
Mẹ bảo: tháng tư đi vậy nhớ
410. Em thưa: tháng này “dở” sự sinh
Biết bao lỗi, lệch đến mình
E điều thiên hạ cười khinh, không về
Mẹ bảo tháng năm đi vậy nhớ
Em thưa: chiêng có gõ chẳng kêu
415. Giường thờ nấm mọc”gở” nhiều
Vịt ngon về Phủ bao điều khen chê
Mẹ bảo: tháng sáu đi vậy nhớ
Em thưa: mùa nước đổ tràn sông
Thuyền đi nguy hiểm vô cùng
420. Gái không về tới nhà chồng, không đi
Mẹ bảo: tháng bảy đi vậy nhớ
Em thưa: ngỗng ấp nở tháng này
Sợ diều quạ đến cắp bay
Vịt ngon về Phủ chẳng hay chăng là
425. Mẹ bảo tháng tám đi vậy nhớ
Em thưa: tháng nắng đỏ cành bòng (bưởi)
Gió tây thổi bỏng tim gan
Vịt đưa về Phủ sẽ làm sao đây
Mẹ bảo: tháng chín đi vậy nhớ
430. Em thưa: trời oi bức âm u
Sói tru hùm rống gầm gừ
Vịt đưa về Phủ mịt mù sương sa
Mẹ bảo: tháng mười đi vậy nhớ
Em thưa: còn lũ đỏ nước ngầu
435. E thành gái goá sông sâu
Vịt đưa về Phủ xuống cầu âm ty
Mẹ bảo: tháng một đi vậy nhớ
Em thưa: mùa nấm gỗ héo hon
Mẹ chồng chê chẳng thấy ngon
440. Vịt đưa về Phủ giá còn đáng chi
Mẹ bảo: tháng chạp đi vậy nhớ
Gốc cải già lá toả đuôi voi
Bố chồng ngừng cả đan chài
Mẹ buông tay cửi đón người dâu yêu.
445. Em lúng túng hết điều chối nữa
Chọn ngày lành sắp sửa cưới cheo
Tháng này em phải đi theo
Vịt ngon về Phủ, trầu leo lên giàn
Bữa ăn to họ hàng đều tới
450. Bữa nhỏ riêng để cưới em về
Bạc Vân Nam thật khó chê
Cân Lào đã bắc sát kề cân Kinh
Cha em được riêng mình bốn nén
Ngày mồng hai đánh chén đêm thâu
455. Tiếp rồi bữa rượu đưa dâu
Anh yêu còn mải buôn trâu phương trời
Lên Mường So tìm nơi bán ngựa
Con ngựa ô hai chục nén tròn
Bạc mười dành để chuộc em
460. Vải năm trăm đặt cược thêm tiếc gì
Bạc thừa thãi ta đi đúc nhị
Bạc trắng thì đúc thổi chơi
Trở về anh trở về thôi
Cơm ăn bãi cát ngủ đồi sỏi xa
465. Thấy đôi nai nhẩn nha gặm cỏ
Súng anh giương, mũi ná anh nhằm
Nai run: xin lạy van chàng
Má hồng đang đợi, Nàng xuân đang chờ
Anh tiu nghỉu buông cò, bỏ ná
470. Đàn phượng đang ăn quả trên cành
Súng tay anh đã lăm lăm
Chim kêu: xin lạy van chàng thương cho.
Anh lại qua khe mơ vách đá
Lệ nhớ tuôn vạch lá luồn chui
475. Con don, con dím nhạo cười
Tóc vương hoa cỏ, lạc rồi, rừng ma
Ma gái vặt Chanh na ném đuổi
Anh cắm đầu chạy vội lan man
Những mừng đến cửa nhà quan
480. Đây nhà người cũ trên sàn xôn xao
Chừng cả tiếng em yêu giòn giã
Như chim rừng ăn quả mừng reo
Ngõ hoa mai nở mỹ miều
Tóc cao búi ngược ra chiều đón dâu


Phần 6

485. Anh dò hỏi: Khách đâu đông tới
Mẹ anh kêu: – Không phải con ơi
Mọi người ăn uống xong rồi
Sẽ đưa gái quý về nơi nhà chồng.
Khi anh đi cải ngồng cánh bướm
490. Anh trở về cải muộn đơm hoa
Khi đi Piêu mới rủ là
Khi về áo trẻ khắp nhà giăng phơi
Là trầu vàng rụng rơi khỏi cuống
Cây tre sầu chết đứng vườn bên
495. Bạn bè nên lứa nên duyên
Riêng anh đơn độc nhìn em bẽ bàng
Thư gửi sang xem chừng đã mục
Chuối trổ buồng chín nục thơm ngon
Nàng đang mải chuyện chồng con
500. Đã yêu kẻ khác, mình còn bơ vơ
Anh đã lo mà lo không đủ
Tính chi li lẫn lú tính sai
Trèo cao lộn cổ lỡ đời
Đành trơ mắt ếch nhìn người Vu Quy
505. Trong nhà em đang khi chuốc rượu
Hòm xiểng chờ chẳng thiếu ngoài hiên
Thôi vào chào các bề trên
Lạy cha, lạy mẹ, tìm em dặn dò
Xin cha mẹ thương lo đừng ốm
510. Có se mình sớm nhắn con hay
Xin chào bạn gái bạn trai
Chào vườn trước ngõ trong ngoài bản ta
Ơi sàn khuống đậm đà duyên nợ
Nơi hẹn hò bếp lửa cùng nhen

515. Thôi rồi... nay lớp các em
Mới chiều qua đón trăng lên trên sàn
Mưa không rơi đừng tan sàn nhé
Trời không mù đừng để quạnh hiu
Đàn môi bạn đánh tối chiều
520. Gái có chồng chẳng thể theo bạn bè
Xin chào cột chạm xoè đuôi nhạn
Mái chân gianh xén phẳng rui mè
Mái nhà tổ phụ bản quê
Xin chào hai họ ba bề đương ăn
525. Chào khung cửi dệt khăn dệt lụa
Chào ngựa bò gặm cỏ non tơ
Chào đàn vịt đẻ trứng to
Thương gà trống gáy đúng giờ thức ta
Từ nay chẳng xuống nhà giã gạo
530. Từ nay không rang đậu cho heo
Bãi mùi, búi sả ta yêu
Xin chào bếp lửa đến chiều khói vương
Ông đầu rau lửa vờn đen sạm
Cửa vắng ta chừng cũng rộng thênh
535. Cầu thang bữa bữa xuống lên
Gầm sàn sớm tối thân quen với mình
Ta đã bỏ bạn tình, lỡ bạn
Chào anh trai hám bán em đi
Anh trai vội vã phân vi:
540. Những mong em sướng so bì đâu hơn?
Trong nhà vẫn ồn ồn tiệc rượu
Hòm xiểng chờ chẳng thiếu ngoài hiên
Khăn Piêu phấp phới bay lên
Áo anh vội khoác đến liền tiễn đưa.


Phần 7

545. Anh sẽ tiễn đến nhà ông chú
Đến nhà chồng đừng sợ em ơi
Đưa em đưa đến tận nơi
Buồn thay tục lệ chẳng vời đến anh
Mẹ anh sợ ra ngăn anh lại
550. Lôi anh về “không phải việc con
Gươm người sắc chớ coi thường
Bát cơm thuốc độc, thôi nhường con ơi!”
Anh vùng vẫy: quyết “chơi” chẳng sợ
Gươm sáng loè giành vợ người ta
555. Nếu không, làm loạn bản nhà
Nếu không, làm giặc xông pha Phủ đường

Cha mẹ ngăn, lòng thương dằng dặc
Cha mẹ ghìm nằng nặc đòi yêu
Trong lòng em, chết cũng liều
560. Gươm chồng em chém ngang chiều cũng cam
“Vải năm trăm” coi bằng đồ bỏ
“Bạc nén” như vỏ đỗ vụn đồng
Rồi ra sao sẽ mặc lòng
Chết cùng em tựa lông hồng nhẹ sao
565. Dù thân phải phanh phui chín khúc
Chết giữa rừng như lúc ngủ say
Dối quanh để mẹ buông tay
Thề rằng: thôi vậy, con rày không đi
Mẹ cho con ăn gì kẻo đói
570. Cơm canh vừa ăn khỏi khoẻ ngay
Cá em bỏ mứa càng hay
Xôi khô đáy chõ quá ngày còn ngon
Con sẽ đi vào non bắn sóc
Lừa mẹ nghe, anh gấp theo em.
575. Phút giây thôi hẫng mắt nhìn
Chồng em quẩy gánh em liền bước theo
Tới rừng ớt em yêu ngồi đợi
Qua rừng cà ngắt trái chờ anh
Nơi chờ em rải lá xanh
580. Dành câu nói nhỏ mới đành lòng xa
Không rời, sợ người pha thuốc độc
E chồng em tức bốc thuốc mê
Như bò gặm cỏ ủ ê
Bị nai đến phá ê chề niềm riêng
585. Xin được quấn vai em lụa mát
Ủ hương dành đốt xác mai sau
Phút giây còn được bên nhau
Đưa con anh ẵm cùng âu yếm nồng
Cho anh được bế bồng đừng ngượng
590. Con giống cha, xem Dượng giống không?
Giống em con sẽ trắng hồng
Có hay má lúm lạ lùng giống ai?
Đưa ngón tay để anh đeo nhẫn
Vòng bạc đầy một nén anh trao
595. Tre vàng bướm nở xôn xao
Yêu em đưa tiễn biết bao dặm trường
Chim chích liệng kêu vàng anh lại
Chim nhạn bay cản lối anh đi
Chia tay thôi tiếc làm chi
600. Sóng xô bè vỡ...sầu bi tuyệt đường
Chưa trọn ngày yêu thương khoảnh khắc
Của người ta giữ chắc được nào
Cá kia chỉ ở dưới ao
Lúa kia ở ruộng bên nhau khó lìa
605. Tiễn đến đây anh về em nhé
Em vội kêu: đừng thế anh ơi
Sao Khun Lú đợi góc trời
Mây kia vương vấn bao lời thở than
Ta sẽ xa để thương rơi lệ
610. Chớ bỏ em đơn lẻ giữa rừng
Đừng buông giữa thác trào dâng
Bên nhau đây thoắt bỗng dưng chia lìa
Hẹn tháng năm cá về nước đỏ
Đợi tiếng chim tăng ló gọi hè
615. Lời tình tự lắng say mê
Yêu em anh tiễn đưa về tận nơi
Ta rảo gót đường dài sánh bước
Đi mải mê qua gốc tơ hồng
Nhạn kia quấn quýt vợ chồng
620. Uyên ương ngấp nghé mây lồng cửa hang
Hoa áy rờn trôi ngang sông Mã
Còn thương, tay gối lả riêng chờ
Rồi ngày nối lại duyên xưa
Tình mường duyên bản chẳng mờ chẳng phai
625. Đưa tiễn tới nơi người bán chiếu
Qua bãi chiều có chợ bán mây
Vượt đèo qua dốc cây xoài
Nơi đàn trâu đứng vươn vai cọ sừng
Đã yêu em đi cùng tới bản
630. Tiễn đưa nhau đưa thẳng tới nhà
Tiếng đồn gia thế người ta
Tin đưa phóng đại quá đà thuyền voi
Anh nghe đồn bằng đồi núi đá

Nhà chồng em nóc vẽ hoa sen
635. Cột kèo chạm Nhạn bay lên
Mái chân gianh xén phẳng trên rui mè
Bàn thờ kê thật to chính giữa
Đến mười voi vào cửa chẳng xiêu
Thoáng trông bạc nén rất nhiều
640. Cột to như đúc, lạt đều vót trơn
Khung bếp nào khác vườn rau lớn
Gian tiếp gian chim lượn trăm vòng
Đến nơi xem lại tiếng đồn:
Ôi thôi, lều lán vây tròn cột lau
645. Vách sậy kề vũng trâu nghiêng ngả
Sàn chênh vênh chồng vợ khó leo
Chim ri ghé đậu cũng xiêu
Chó vào đuôi hở, gà kêu muốn bùng
Xuyên mũi giáo xem chừng thừa cán
650. Người đẹp ơi ở Lán sao đành
Lên sàn sợ sụp què chân
Thử qua kẽ mái anh luồn như chim
Lối cửa sổ thử lên như chuột
Như phép thần vọt tới nhà trong
655. Thang lau em bước lên tầng
Xếp ngồi vái lạy bố chồng ngồi trên
Thấy chồng em bưng liền mâm tới
Cá gói ư? Toàn gói rau rừng
Không ăn, bụng đã đói mềm
660. Ăn vào tắc họng như tên bắn vào
Anh xin nhủ em yêu hết nhẽ
Dặn em yêu phải kể hết lời
Bậc thang trên nhớ chớ ngồi
Gặp anh chồng: chớ lả lơi chuyện trò
665. Chiếu bố chồng có cho chẳng ngủ
Gối anh chồng chớ có vịn qua
Chớ nên chửi lợn mắng gà
Con thơ khóc quấy chớ mà rủa con.
Con làm sao đâu con bù xứng
670. Phải dỗ dành ẵm nựng hát ru
Đi nương chớ gỡ chấy ra
Về nhà đừng ngắm bóng ta trong nồi
Đặt con vào trong nôi chớ ngủ
Trái tim yêu tình cũ chớ quên
675. Xin đừng nói xấu cô em
Anh chồng cùng bố mẹ bên nhà chồng
Bởi xung quanh những ông bà bác
Ăn ở mà trái phép khó xin
Luật kia phạm lấy chi đền
680. Cúng gà lễ lợn, tốn tiền, kiếm đâu?
Nhà lắm khách đến sao hay đến
Có con gà mẹ tiễn đưa chân
Rắc ngô em gọi tới gần
Nhanh tay chộp được, chẳng cần tăng gia
685. Thôi, cắt tiết... lệ sa thương qúa
Thôi, vặt lông... nhà lạ vặt đâu
Cạnh thang: e mẹ càu nhàu
Ra ngoài mé cửa, suối sâu em làm
Bỏ nồi luộc nồi gang chóng được
690. Canh cá sôi lục sục chóng ăn
Lại nghe vịt lẩn vào vườn
Mặc cho dâu mới lẹ luồn đuổi ra
Xùa ruộng dưới vịt đà xáo xác
Lùa ruộng trên “càng cạc” om xòm
696. Quá trưa bụng chửa hạt cơm
Hết hơi đuổi vịt vào vườn le te
Áo váy ướt khó bề phơi phóng
Đâu cũng người cửa đóng then cài
Em đành áo ướt vậy thôi
700. Cơm canh đã hết rã rời chân tay.
Cũng còn may chồng thương phần để
Canh lòng tòng bát mẻ dính trôn
Canh tôm còn lại đuôi tôm
Cá thì đầu vẩy, gà còn cánh chân
705. Cánh gà nhọn, xương gân khó gặm
Khuỷu chân khô khó cắn móng dai
Chấm thì sợ ngượng khách chơi
Chan thì xấu hổ khách mời cười cho
Ôi khác hẳn ở nhà cha mẹ
710. Thuở bé thơ cha dỗ mẹ dành
Con rô con riếc chê tanh
“Nuôi con bằng nhện” nay đành vậy thôi.


Phần cuối

Khi chưa lấy thì người vồ vập
Sắp đón về tấp nập xum xoe
715. Lấy rồi, người mắng người chê
Bắt ăn cám lợn, kéo bè đánh cho
Chồng em tốt, tảng lờ chẳng đánh
Cha mẹ chồng thác bệnh không ăn
Chồng em buộc phải đánh càn
720. Gậy phang tới tấp lệch sườn, vẹo lưng
Em yếu mỏng ngã lăn nghiêng ngả
Ngất xỉu đi, anh ngỡ ngủ quên
Nâng phủi sạch, dậy đi em
Tóc đưa anh gỡ, búi lên đỉnh đầu
725. Chặt tre tốt về “sao” lấy thuốc
Thuốc tre rừng hết buốt hết đau
Tơ vò ta gỡ cùng nhau
Cùng nhau tơ rối lựa mau quay guồng
Guồng gỗ tốt cán thuôn quay tít
730. Quay trở về tình đẹp ngày xưa
Dù có chết, “ảnh” chẳng mờ
Thành sông uống mát, thành bờ dây leo
Chết thành bèo: ao chung cùng nổi
Chết thành hồn: một mái ở chung
735. Gốc dưa yêu mọc bãi sông
Nước xin đừng ngập, mặn nồng tình trao
Như Lú – Ủa thành Sao chẳng lạc
Như trâu chuồng, tiền bạc trong kho
Thương nhau chẳng có bến bờ
740. Như vàng đá tạc nên thơ trọn đời
Cho dù cháy sạch đồi gỗ cứng
Lòng dạ ta bền vững thiên thu
Đưa em đưa đến tận nhà
Dặn em mọi nhẽ toàn là lời thương
745. Ngày sinh nhật chớ bươn rừng thẳm
Giỗ ông bà chớ lảng ra sông
Nấu đun nhặt rác ngoài sân
Ngọn chàm cứ bẻ khi cần đồ xôi
Dấm chua bỏ gừng ôi cho hỏng
750. Gieo dưa lên chỗ đứng cột nhà
Dây leo lên cả ban thờ
Trồng khoai cạnh bếp để bò lung tung
Rửa ốc rửa từng con cho tức
Rửa bát lắc cả rổ cho tan
755. Rửa muôi gõ sứt miệng chum
Làm ra ngang ngạnh chồng hờn chồng chê
Chồng giận bỏ, được về đâu sợ
Ta lấy nhau, phận lỡ thương nhau
Duyên ôi, tình ế vẫn cầu
760. Yêu nên còn mãi một màu đẹp tươi
Dù chết chẳng quên người tình cũ
Hồn trên mây vẫn nhớ tình xưa
Bến mê sông lú dật dờ
Đừng quên bông bụt tuổi thơ thuở nào
765. Ngăn cơn lũ bờ ao chớ bỏ
Lấy nước lên phải nhớ mương phai
Cuốc kêu, gà gáy nhớ hoài
Tóc cao “tăng cẩu” chớ sai lời nguyền
Gạo vào cối chớ quên chày giã
770. Cơm vào mồm chớ nhả cơm khê
Cho dù mọc lá cọc tre
Dâu thành rừng rút lời thề chẳng phai
Gieo kê biến thành hai bãi cát
Gạc nai thành tê giác hãy quên.
775. Tóc trên đầu búi chẳng nên
Cá cua biết hát thì em quên chờ.
Sông Mã cạn lòng trơ bằng đĩa
Sông Đà nông bằng đũa hãy quên
Cá măng vùng đớp sao đêm
780. Vàng anh ăn mía thì em quên chờ
Nay Sáo, Yểng rủ về anh hỡi
Voi lẻ đàn lủi thủi anh đi
Mía kia anh đẵn làm gì
Lấy chồng bảy kiếp, tình si vẫn tình.
785. Mau hãy lớn trúc xinh mơn mởn
Chuối mọc nhanh thành khóm chuối cao
Voi qua chớ để chúng vào
Xanh um chắc rễ thì thào gió qua.
Vườn gừng héo đôi ta không lỗi
790. Vườn riềng vàng chẳng đổi thay lòng
Thác cùng cá trắm đuôi cong
Chết cùng cá chép... chết cùng bên nhau
Lòng thương chặn sông Thao, sông Mã
Cá lìa đàn quẫy phá văng xa
795. Thôi chào em, trở về nhà
Em rằng: I liếng tài hoa chớ buồn
Cầu anh đi đúng đường chớ lạc
Phận em nghèo tiền bạc đâu lo
Nhẽ ra xôi đỗ gà giò
800. Còn đây xôi hẩm chẳng vò mà đau
Rời bản em sang cầu đường lớn
Chừng còn nghe văng vẳng em than
Tiếng như kêu trách chồng con
Nhanh chân anh vượt qua non lúc nào.
805. Chẳng còn nghe em yêu cười nói
Thương khóm rau nhỏ nhói vườn to
Vừa lên đã ngắt về đồ
Đang mùa hoa gạo vật vờ bóng em.
Núi tiếp núi rừng lim thăm thẳm
810. Đã thương nhau đừng chán quên nhau
Chán nhau nhựa trám quện mau
Hai đuôi con mắt, vai, đầu quện thương
Như cánh chim nẻo đường sa mạc
Bay về em hồ mát nước trong
815. Nhớ em trong mộng về thăm
Mường xa bảy cõi xin đừng quên thương
Quả bí ngô sọc vàng sọc trắng
Gốc tơ hồng giữa bản đâm bông
Hoa sao hoa thắm lạ lùng
820. Những mơ ngà ngọc lượn vòng quanh hoa
Hoa Áy toả hương qua sông Mã
Áo chàm xanh lấp ló kìa ai
Mải băng đồng rộng bãi dài
Bẻ cây ngồi nghỉ, mệt nhoài buồn thay.
825. Bẻ cây còn vết tay in dấu
Không thư từ đau đáu nhớ mong
Buồn tình mới chặt tàu dong
Hoá trăm buồng chuối cũng không hết sầu
Trồng khoai hoá dây bầu phép lạ
830. Em lấy chồng, ta đã tiễn nhau
Gặt ăn măng đắng rau bầu
Trai thanh gái lịch ngõ hầu giúp ta?
Tình đã lỡ thành ra duyên trái
Gió sông Đà quằn quại sóng xô
835. Nhắn cùng bác lái vô tư
Tàu dong lá nhỏ nghiêng từ dốc cao.
Ngắt lá dong anh chao đơm cá
Yêu một người thương nhớ một người
Xa nhau nằm đất lạ hơi
840. Nằm lều lá chuối lạnh phơi sương rừng.
Anh rảo bước về mường bản vắng
Ăn miếng xôi dính cắm đầu tên
Đêm chừng ma quấy phát điên
Nhớ thương phát ốm, mẹ phiền hoảng lo.
845. Đã yêu nhau nằm mơ thấy mặt
Mây mù trôi sao dạt mênh mông
Khói sương cầu nguyện ước lành
Phân thân anh, nửa hoá thành thân em.
Năm sắp hết trải trên ba vụ
850. Đã bốn mùa cá lũ trôi xuôi
Đường tình mẹ cản không rời
Cha răn em chỉ lặng cười trông xa.
Cha mẹ chồng nói qua nói lại:
Nàng dâu lười rau hái vài cây.
855. Nấu canh chẳng được bát đầy
Gỏi thái miếng mỏng chẳng tầy thái vuông.
Tiếng như thể choang choang sét đánh:
Vải khổ năm không khiến dệt xe
Không cho bưng biếu nhà Phìa
860. Thân không đáng giá bạc chìa ba dây.
Nói thì ngại nhà đây tan nát
Nợ nhà mày số bạc cưới cheo
Bạc mười sáu chửa trả theo
Vải năm trăm chửa đủ nhiều mua em.
865. Chồng em bảo:”nước trên nguồn đổ
Nó không hay ta trả nó về”
Ý chừng họ đuổi em đi
Cực thân lệ rỏ dầm dề tràn mương.
Lệ rơi đủ chan cơm rửa mặt
870. Một dòng đầy đủ luộc trâu to
Một dòng đủ ắp lên hồ
Để cho em tắm như xưa họ “chài”
Em vạn lạy: xin người tha lỗi
Con xin làm sớm tối dâu hiền
875. Cúng gà người cũng chẳng thèm
Cúng voi người ngoảnh mặt xem gọi là
Những thứ ấy sao mà em có
Phận nghèo hèn khốn khó kiếm đâu
Người xui chồng nện thật đau
880. Gậy phang chập tối, đêm thâu, sáng mờ
Chồng đánh em như vồ nện bịch
Như Tạo Mường vui thích đánh chuông
Đuổi em, dao quẳng xuống sàn
Guồng tơ khung cửi đạp tan... đuổi về.
885. Em đành trở về quê với ngoại
Thân một mình bải hoải bơ vơ
Khi đi bác mẹ tiễn đưa
Trở về rũ rượi như cờ vô phong
Mong người yêu lại không thấy lại
890. Nước ngăn rồi quên khuấy đập cao
Cá ăn vứt đó bờ rào
Đi xa quên áo ai nào nhớ ai.
Gần người khác quên hơi bạn cũ
Mùa hoa sung đã lỡ qua rồi
895. Mẹ cha trông xuống bồi hồi:
Ai kia gồng gánh tả tơi dưới nhà?
Trông áo đen ngỡ là áo sẫm
Ai kia gần kỹ ngắm là em
- Chao ôi, gái quí mẹ hiền
900. Mẹ cha hốt hoảng kêu lên...em về!
Hỏi sao một mình đi như thế
Hay như voi chẳng thể xa rừng
Con yêu nhớ mẹ cha hiền
Chẳng quên người cũ bỏ liền về đây?
905. Em ngắc ngứ: con nay kiệt sức
Việc nhà chồng cật lực chẳng xong
Đêm nằm không mảnh lót lưng
Cơm ăn như cát đói từng đêm đêm.
Làm chẳng nên người xua người chửi
910. Việc làm ăn chưa giỏi người la
Tiếng đồn em bỏ về nhà
Về xuôi lên ngược quá đà mũi tên
Chẳng phải goá, đôi bên từ giã
Trở về nhà như lạ như quen
915. Nghe tin có mối đến liền
Cau buồng, cá gói cầm lên hỏi nài
Cha mẹ bảo: bớt chài suối hẹp
Gái lỡ làng, tiền cược hạ thôi
Người khiêng lợn cưới đến nơi
920. Mồng hai làm cỗ xin đòi đón dâu
Trong nhà rượu cùng nhau mời mọc
Hòm xiểng đi đã sắp ngoài sân
Lao xao nắng xế non ngàn
Buồng cau trong thúng, họ hàng tiễn đưa.
925. Nhà trai đón giữa trưa tất tưởi
Tóc búi cao, chồng mới em theo
Trái tim xưa vẫn còn treo
Anh ở đâu? Vía còn đeo trong hồn.
Về chồng mới em buồn, cáu gắt
930. Phơi thóc thì mắng cót chửi sàn
Hạch chồng giữa chốn làm Quan
Vào nhà cười bác, ra sàn khích anh.
Nói xấu mẹ, đành hanh với bố
Vào bếp chân đá đổ chậu nồi
935. Dỡ xôi làm vỡ mâm xôi
Khách vào, mặc áo để lòi vú ra
Vú quả mướp vòng ba vòng bảy
Ngủ đệm chê... rận chấy như sung
Tỉnh ra lại mắng nhiếc chồng
940. Tóc em thì chải ngược, ghế lồng lật ngang
Cha mẹ than: mua Nàng dâu dữ
Nhà chẳng yên, xấu hổ, cơm toi
Bạc mười ta trả đủ rồi
Thôi tống ra chợ lấy mươi ba đồng.
945. Đổi gạo chẳng ai màng đến đổi
Đổi muối chẳng ai tới đổi cho
Nghìn lần, chín chợ vòng vo
Lá dong một cuốn đổi cho xong đời
Trớ trêu lại về người tình cũ
950. Ngôi nhà xưa anh ở em yêu
Chàng đâu biết, mặc em theo
Để ngoài cối gạo sớm chiều chớ thây.
Chồng mới đưa dao dầy, rựa mỏng
Đưa giần sàng, củi cám... khoán cho
Lòng riêng một mối tơ vò
Kêu ca cùng lợn, tựa lò thở than.
Tưởng mong gặp được làm vợ quý.
Thành vợ yêu mới mẻ bên chàng
Mà nay bỏ dưới gầm sàn
960. Để vương khói bếp phủ làn tóc tro
Mắt trộm ngó bạn xưa tình tự
Em mới thưa: đây có vật tin
Đàn môi xin gửi anh nhìn
Đàn môi em gảy bạn tình nhớ chăng?
965. Chàng mới bảo: tiếng đàn kẻ khó
Kẻ hèn kia sao có đàn môi?
Tình tang một khúc bên trời
Thoảng chừng đàn giống tiếng lời ngày xưa?
Chàng dò hỏi thuở vừa đôi tám
970. Mới nhận ra ôi bạn trăm năm
Thoả tình yên trí làm ăn
Mắt thương soi mắt ăn nằm có nhau
Cành ban nở bên cầu vừa thấy
Sắm lụa là may váy em thương
975. Lại như hoa sớm ngậm sương
Như gái Mường Muổi khăn hường thêu chim
Đã nên duyên thì xin chớ phụ
Yêu đến khi tóc ngả hoa râm
Đến khi đầu bạc răng long
980. Chẳng chê vụng dại cũng không chê lười.
Muối dưa chớ cười dưa chua quá
Rượu ủ lâu đắng lạ chớ chê
Bên nhau hạnh phúc thoả thuê
Nhờ trời phù hộ em về cùng anh
985. Còn vợ cũ duyên tình chẳng bén
Nàng có công vun vén cửa nhà
Anh chìa vàng bạc lụa là
Tiễn người vợ cũ có xa đừng phiền.
Em yêu nói: trầu têm đừng chặt
990. Têm chặt e vôi gắt trầu non
Yêu nhau yêu nóng chóng mòn
Bình tâm sắp đặt, bản mường khó chê
Người ấy bảo: mọi bề em chịu
Đừng vứt em như xéo lá bay
995. Em xin giã gạo đỡ chày
Em xin phơi lúa đổi tay đỡ chàng
Đã có kiềng xin làm gạch cạnh
Gặp chị xưa, xin phận thứ hai
Chịu đau được đỡ đầu roi
1000. Được che ngọn kiếm chịu lời nhỏ to
Làm đầy tớ sớm khuya hầu rượu
Làm kẻ hầu buồng chiếu vợ chàng
Ngoài hiên nằm ngủ cũng cam
Cúi xin anh chị được làm vợ hai.
1005. Chàng mới bảo: chớ nài nèo nã
Nhà rác đầy bởi vỏ măng tre
Hay gì cả lẽ, đa thê
Quanh năm xích mích, trở về đi thôi!
Người vợ cũ tìm lời dặn lại
1010. Xin chào anh má ấp vai kề
Chào con nhỏ để mẹ đi
Về ông bà ngoại cùng dì cậu ta.
Trông ra thấy có hoa cài tóc
Khăn piêu đen phất toả đuôi voi
1015. Nàng đi nàng đã đi rồi
Chàng thương đưa tận ra ngoài đường quan.
Xin chúc cô bình an lành lặn
Giữ gìn đừng dãi nắng dầm mưa
Đồi dong chớp nhoáng bên bờ
1020. Mưa sa núi trám gió đưa bước nàng.
Trời xui khiến bên chàng nên vợ
Trúng hồng tâm mũi nỏ thần yêu
Chỉ vào guồng cuộn tơ gieo
An cư lạc nghiệp bao nhiêu là tình.


tửu tận tình do tại
Chưa có đánh giá nào
Chia sẻ trên FacebookTrả lời
Ảnh đại diện

Xống chụ xon xao - Một kiệt tác văn học Thái

Truyện thơ Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu) là một câu chuyện tình kể về một đôi trai gái sinh ra cùng một thời, lớn lên cùng một bản, thân nhau từ thuở ấu thơ.

Lớn lên họ yêu nhau tha thiết, tưởng chừng không gì có thể ngăn cản được mối tình của họ. Đã thương nhau thì quyết cùng nhau xây dựng gia đình hạnh phúc. Chàng trai hăm hở sắm lễ vật đến nhà người yêu để xin được làm rể. Nhưng cha mẹ nàng đã từ chối vì chê chàng trai nghèo khổ. Cha mẹ nàng nhận lời một gã con trai ở vùng xa đến ở rể, vì tưởng gã là con nhà giàu. Lúc đó, nàng đi nương chưa về, khi nàng biết thì mọi sự đã rồi. Nàng đã cầu cứu mọi người trong gia đình nhưng không ai ủng hộ nàng mà khuyên rằng phận gái phải theo cha mẹ sắp đặt. Nàng nhắm mắt nhận người mẹ cha ép gả về ở “rể” trong tâm trạng vô cùng đau khổ, nhưng vẫn nuôi một hy vọng mong manh, chàng trai sẽ có cách thay đổi số phận.

Chàng trai rất đau khổ và thất vọng. Buồn thay cho số phận nghèo khó của mình. Chàng quyết ra đi làm ăn xa, với một niềm hy vọng sẽ kiếm đủ tiền để chuộc nàng về. Nhưng đi làm ăn xa đâu có dễ dàng, chàng đã đi đến cùng trời cuối đất, vượt qua bao đèo cao suối sâu, nhớ thương nàng khóc sưng húp mắt...

Thời gian trôi đi, đã hết thời hạn ở rể, đến lúc nàng phải về nhà chồng mà chàng trai vẫn nơi cuối trời xa thẳm. Nàng đã khéo léo tìm cách kéo dài thời gian để chờ chàng về, nhưng một năm nữa trôi qua vẫn chẳng thấy chàng đâu. Cuối cùng nàng đành đưa chân làm theo ý mẹ cha đi đến nhà chồng… Kiếm được khá nhiều tiền chàng mới quay về.

Nhưng than ôi, ngày chàng về đến nhà cũng chính là ngày nàng bước chân sang nhà chồng, có bạc nghìn bạc vạn cũng không thể chuộc lại được nữa rồi. Chàng trai không quản nguy hiểm chạy theo người yêu, cuộc tiễn dặn của đôi bạn tình khi đau đớn tột cùng, lúc đầy phấn khích. Rồi nàng bị chồng hắt hủi, đánh đập, chàng vẫn ở lại để an ủi, chăm sóc. Họ vẫn son sắt thề nguyền: “Không lấy được nhau mùa hạ, ta sẽ lấy nhau mùa đông. Không lấy được nhau thời trẻ, ta sẽ lấy nhau khi goá bụa về già”. Rồi nàng bị nhà chồng đối xử thậm tệ, “Khi chưa lấy nhau thì vồ vập. Khi chưa đón về thì xun xoe. Khi đã là dâu thì đuổi dâu xuống sàn ăn cám”, rồi nàng còn bị chồng đánh đập, cuối cùng bị nhà chồng trả về nhà cha mẹ đẻ. Về nhà được mấy ngày, nàng lại bị gả cho một người khác.

Thương nhớ người yêu cũ, nàng đã cố tình làm những việc quái gở trong nhà để mọi người khinh ghét. Chồng nàng không chịu nổi liền đem nàng ra chợ bán. Đem qua bao nhiêu chợ cũng chẳng ai mua, cuối cùng thì đã đổi được một cuộn lá dong từ chính tay người yêu cũ. Thời gian, sự khổ đau, những bất hạnh trong cuộc đời đã làm nàng thay đổi nhiều về vóc dáng và nhan sắc, khiến chàng không còn nhận ra nàng nữa, nên đem về làm người ở... Nàng thấy buồn chán quá mới đem chiếc đàn môi chàng tặng trước khi đi làm ăn xa ra gẩy. Lúc này chàng mới nhận ra người yêu từ thuở thiếu thời, trong lòng vô cùng sung sướng. Tình yêu giữa họ lại đâm chồi nẩy nụ sau bao năm xa cách, đau đớn và tủi nhục. Họ trở thành vợ chồng và nguyện sống bên nhau đến đầu bạc răng long. Vợ cũ của chàng cũng chấp nhận tình yêu của họ và tình nguyện ra ở riêng nhường hạnh phúc cho đôi vợ chồng mới.

Tác phẩm Xống chụ xon xao đã tiếp thu những tinh hoa của dân ca Thái, được nhiều thế hệ trau chuốt, bổ sung, nên chất thơ trong truyện với ngôn ngữ nghệ thuật dân gian điêu luyện, uyên bác thấm đượm tình người, tạo nên một bản sắc riêng, làm cho tác phẩm sống mãi trong tâm hồn mọi thế hệ người Thái Tây Bắc. Ngày nay, trong các các cuộc vui như đám cưới xin, mừng nhà mới hay ngày lễ tết, người Thái vẫn hay tổ chức hát đối đáp hoặc giao duyên trai gái. Những câu hát đó hầu hết là sử dụng các câu hát trong Xống chụ xon xao. Họ đã khôn khéo lựa chọn từng câu, từng đoạn để sử dụng vào nội dung bài hát cho đúng ý của mình. Truyện thơ Xống chụ xon xao là một kiệt tác nghệ thuật dân gian có giá trị nhân đạo sâu sắc, là truyện thơ hay nhất trong kho tàng truyện thơ của các dân tộc ít người, một tác phẩm lớn trong nền văn học Việt Nam.


Cà Chung
tửu tận tình do tại
Chưa có đánh giá nào
Chia sẻ trên FacebookTrả lời