Hàm Nghi hoàng đế 咸宜皇帝

Vua Hàm Nghi 咸宜 (3/8/1871 - 14/1/1944) tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Lịch 阮福膺𧰡, khi lên ngôi đổi thành Nguyễn Phúc Minh 阮福明, là vị hoàng đế thứ 8 của nhà Nguyễn. Ông là con thứ 5 của Kiên Thái vương Nguyễn Phúc Hồng Cai và bà Phan Thị Nhàn. Năm 1884, sau khi vua Kiến Phúc mất, ông được hai phụ chính đại thần là Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đưa lên ngôi khi mới 13 tuổi. Phe chủ chiến trong triều đình chọn Ưng Lịch vì ông có dòng dõi hoàng tộc nhưng sống dân dã, chưa bị cuộc sống giàu sang làm vẩn đục tinh thần dân tộc, dễ định hướng cho đại cuộc chống Pháp.

Sau khi cuộc phản công của phe chủ chiến tại kinh thành Huế thất bại vào tháng 7-1885, Tôn Thất Thuyết đã đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành ra vùng Tân Sở (Quảng Trị). Tại Tân Sở, nhân danh vua, Tôn Thất Thuyết đã phát động phong trào Cần Vương, kêu gọi văn thân, nghĩa sĩ giúp vua cứu nước. Tên tuổi của ông trở thành ngọn cờ đầu cho nền độc lập quốc gia, được dân chúng khắp nơi hưởng ứng. Vua phải chịu nhiều gian khổ, đói khát và hiểm nguy giữa rừng núi nhưng vẫn giữ thái độ thản nhiên và ý chí cương quyết, khẳng khái từ chối lời kêu gọi trở về làm vua bù nhìn.

Do sự phản bội của suất đội Nguyễn Đình Tình và Trương Quang Ngọc, vua Hàm Nghi bị quân Pháp bắt vào đêm khuya ngày 26-9-1888 khi đang ngủ. Khi đó ông mới 17 tuổi và đã chống Pháp được 3 năm. Khi bị bắt, ông tỏ thái độ cương quyết, thà chết chứ không chịu nhục. Khi tiếp xúc với người Pháp và tay sai, ông giả vờ không hiểu và không nhận mình là Hàm Nghi, chỉ vô tình lộ diện khi gặp thầy học cũ. Người Pháp quyết định đày ông sang Alger (thủ đô Algérie, Bắc Phi). Ông rời Việt Nam trên tàu Biên Hoà vào tháng 12-1888 và đến Alger vào tháng 1-1889.

Trong 10 tháng đầu tại Algérie, ông từ chối học tiếng Pháp và giữ nếp sống cũ để phản đối dân tộc xâm lược. Tuy nhiên, sau này ông đã học tiếng Pháp, giao du với trí thức và trở thành một hoạ sĩ chịu ảnh hưởng phong cách của Paul Gauguin. Năm 1904, ông kết hôn với cô Marcelle Laloe (con gái Chánh án toà Thượng phẩm Alger) và có 3 người con: Công chúa Như Mai, Công chúa Như Lý và Hoàng tử Minh Đức. Ông mất tại biệt thự Gia Long (Alger) vì bệnh ung thư dạ dày, thọ 73 tuổi, được an táng tại Thonac, vùng Nouvelle-Aquitaine, nước Pháp.

Vua Hàm Nghi được lịch sử Việt Nam xem là một trong ba vị vua yêu nước thời Pháp thuộc (cùng Thành Thái, Duy Tân). Năm 2009, bài vị và di ảnh của ông được đưa về thờ tại Thế Tổ Miếu (Huế). Tên của ông (Hàm Nghi) được đặt cho nhiều con đường và trường học tại các thành phố lớn ở Việt Nam.