Bài thơ: “Tôi từng luôn khẳng định rằng số phận là trò chơi...” - “Я всегда твердил, что судьба — игра...” (Joseph Brodsky

Tôi từng luôn khẳng định rằng số phận là trò chơi.
Rằng cần cá làm gì, khi có rồi trứng cá.
Rằng kiểu Gô tích sẽ thành công, như trường phái,
là khả năng vươn cao, tránh được mũi tiêm.
Nay tôi ngồi bên cửa sổ. Ngoài cửa sổ mọc cây dương.
Tôi yêu ít người. Nhưng yêu thương mạnh mẽ.

Tôi từng cho rằng rừng chỉ là một phần của thanh củi lẻ.
Cần gì nguyên cô gái, khi có đầu gối rồi.
Rằng ta mệt nhoài vì bụi thế kỷ bốc lên hoài,
con mắt Nga chọn đỉnh nhọn Estonhia làm nơi nghỉ.
Nay tôi ngồi bên cửa sổ. Tôi rửa xong bát đĩa.
Tôi từng may mắn ở đây. Và nay chắc không còn.

Tôi từng viết rằng, nỗi sợ của sàn nhà là bóng đèn
Rằng, tình yêu, là hành vi, mất luôn động từ hẳn.
Rằng, Euclid không biết rằng, khi chuyển về hình nón,
sự vật không đạt giá trị không, nhưng có thời gian.
Nay tôi ngồi bên cửa sổ, Nhớ lại tuổi thanh xuân.
Đôi khi mỉm cười, đôi khi nhổ toẹt.

Tôi từng nói rằng, chiếc lá làm hỏng chồi non choẹt
Và rằng hạt giống rơi vào đất trồng bạc màu,
không nảy mầm, rằng đồng cỏ với rừng
là dẫn chứng cho sự thủ dâm, trong tự nhiên luôn tồn tại.
Nay tôi ngồi bên cửa sổ, hai tay ôm đầu gối,
dưới bóng đè nặng chịch của chính mình.

Bài hát của tôi đã mất môtip rồi,
Nhưng vì thế không hoà vào đồng ca nổi.
Không có gì lạ, tôi được thưởng vì các lời hát đó
không ai còn đặt chân họ đứng lên vai mình.
Nay tôi ngồi bên cửa trong bóng tối; giống tàu tốc hành,
biển gào thét bên ngoài tấm rèm như uốn sóng.

Là công dân của thời đại hạng hai chính cống
tôi tự hào thừa nhận đúng hạng hai
bao ý nghĩ tốt đẹp nhất của mình và những ngày tháng nay mai
tôi tặng chúng như kinh nghiệm đấu tranh với nội tình bóp nghẹt
Nay tôi ngồi nơi bóng tối. Và bóng tối trong phòng không hề kém
hơn so cùng bóng tối ở ngoài phòng.

Phân tích bài thơ

Bài thơ Tôi từng luôn khẳng định rằng số phận là trò chơi… được I. A. Brodsky sáng tác năm 1971 và đề tặng L. V. Lifshits. Người này là bạn thân của Iosif Aleksandrovich và có lẽ hơn ai hết hiểu được những gì đang diễn ra trong tâm hồn nhà thơ. Vì thế, một tác phẩm rất riêng tư, đầy những mâu thuẫn như thế này được dành riêng cho ông.

Bài thơ chứa đựng những suy tưởng triết học, được bao quanh bởi những câu ngắn gọn, kiểu như những ghi chép đời thường. Về bố cục, mỗi khổ gồm sáu dòng, gieo vần từng cặp. Bốn dòng đầu là những nhận định về thế giới quan. Hai dòng cuối lại là những phác hoạ về cuộc sống thường nhật. Hai phần này tạo nên một sự tương phản rất mạnh, thoạt đầu có thể khiến người đọc khó tiếp nhận. Tuy nhiên, sự tương phản ấy sẽ trở nên dễ hiểu đối với người biết rõ tác giả hoặc chịu suy ngẫm về ý nghĩa tác phẩm.

Bài thơ được xây dựng dựa trên những điệp khúc. Trước hết là những phép điệp đầu câu mở đầu các khổ thơ (trừ hai khổ cuối): “Tôi từng luôn khẳng định”, “Tôi từng cho rằng”, “Tôi từng nói”. Sau đó, phần mở đầu của những câu chứa các luận điểm về cuộc đời của tác giả cũng được lặp lại:

Rằng cần cá làm gì, khi có rồi có trứng cá.
Rằng phong cách Gothic sẽ thành công, như một trường phái…

Cuối cùng, các câu hai dòng lại bắt đầu bằng cụm “Nay tôi ngồi bên cửa sổ”. Chỉ đến khổ năm và khổ sáu, điệp khúc này mới thay đổi thành “Nay tôi ngồi trong bóng tối”.

Những sự lặp lại này không phải ngẫu nhiên. Chủ đề trung tâm của bài thơ là sự tự suy ngẫm. Tác giả, cũng chính là nhân vật trữ tình, trong lúc cô độc và làm những việc hết sức bình thường (“Tôi rửa bát”, “Tôi nhớ lại tuổi trẻ”), đã hồi tưởng những nguyên tắc sống của mình. Nhà thơ luôn nói về chúng ở thì quá khứ, khiến người đọc có thể nghĩ rằng ông không còn giữ những niềm tin ấy nữa.

Hơn thế, trong một số câu thơ còn vang lên sự nghi ngờ về tính đúng đắn của những quan niệm thời trẻ về thế giới:

Tôi từng cho rằng rừng chỉ là một phần của thanh củi lẻ
Rằng cần gì nguyên thiếu nữ, nếu đã có đầu gối.

Nói một cách tương đối, trước đây nhà thơ xem nhẹ con người với tư cách một cá thể, mà chỉ chú trọng đến thân thể. Còn giờ đây, ông nhìn mọi sự theo một cách khác.

Bỗng nhiên ông nhận ra rằng thế giới nội tâm của mình cũng đa dạng không kém thế giới vật chất, thế giới mà trước kia ông từng đánh giá cao và hướng tới.

Phát hiện giúp ông hoà giải với thực tại ấy được cô đọng trong những câu cuối:

Nay tôi ngồi trong bóng tối.
Và bóng tối ấy trong căn phòng cũng chẳng kém hơn so cùng bóng tối ngoài phòng.

Như vậy, thành phần triết học của bài thơ dần thấm vào phần đời thường. Sự hài hoà này còn thể hiện rõ trong hình ảnh “biển gầm sau tấm rèm gợn sóng”. Căn phòng là một ẩn dụ cho tâm hồn nhà thơ, còn biển tìm thấy sự phản chiếu của mình trong đó qua tấm rèm có hình dáng những con sóng.

Điều duy nhất khiến tác giả bận tâm là đóng góp của mình cho thi ca. Ông tự phân tích sáng tác của chính mình:

Bài hát của tôi đã mất môtip rồi,
Nhưng vì thế không hoà vào đồng ca nổi.
Không có gì lạ, tôi được thưởng vì các lời hát đó
không ai còn đặt chân họ đứng lên vai mình.

Iosif Aleksandrovich không bận tâm đến việc thơ ông không được đa số độc giả yêu thích, nhưng lại than phiền rằng với tư cách một nhà thơ, có lẽ ông sẽ không gây ảnh hưởng đến các thế hệ mai sau.

Người đọc có thể nhận ra ở đây một liên tưởng đến câu nói “đứng trên vai những người khổng lồ” của Isaac Newton.

Tuy nhiên, ngày nay chúng ta có thể nói rằng lời tiên đoán ấy, may mắn thay, đã không trở thành sự thật. Nhiều tác giả đương đại được nuôi dưỡng bằng sáng tác của Brodsky, vì thế không thể không đánh giá lại đóng góp của ông đối với văn hoá thế giới.

(Theo nguồn: Рустих сом; Pishi stikhi ru, Анализ стихотворений
Có sự hỗ trợ của ChatGPT)

• “как способность торчать, избежав укола”: “Без укола” — một cách lý giải theo hướng dùng từ lóng trong lĩnh vực nghiện hút. Khái niệm vươn lên cao chỉ trạng thái hứng khởi cao điểm, nhưng không cần sự trợ giúp của mũi tiêm chất kích thích.

• “зачем вся дева, если есть колено”:
– “Колено”: Tượng trưng cho hoạt động tình dục khi đã biến thành kí ức lạnh lùng. Sự ấm áp của cơ thể người được thay bằng hình ảnh thô sơ, cứng nhắc trong trí nhớ.
– Không nhất thiết nói rằng con người thời hiện đại đã “thu hẹp nhu cầu văn hoá”. Nó có thể là một trò chơi mạnh hơn nhiều: toàn thể bị thay thế bằng một bộ phận, giống như những nghịch lý khác trong bài.

• “Что в лампочке — ужас пола”: “пол” có thể là sàn nhà, nhưng trong tiếng Nga còn có nghĩa giới tính. Vì vậy “ужас пола” có thể cố ý tạo ra hai trường nghĩa.

Có ý kiến cho rằng nghĩa thứ hai là nghĩa chính, nó gắn liền với quan niệm siêu hình trong thơ của Brodsky và với biểu tượng về tình dục.

• “любовь, как акт, лишина глагола”: Ở đây “акт” vừa có thể là hành vi, vừa gợi một “động tác/hoạt động”; “глагол” là “động từ”. Cái hay nằm ở quan hệ ngữ pháp:

Tình yêu là một hành động nhưng lại không có động từ.

Tức là tình yêu đã bị biến thành một danh từ, một khái niệm bất động, không còn hành động thực sự.

• “сходя на конус” – “не ноль, но Хронос”: “Хронос” là Chronos, biểu tượng/thần của thời gian. Euclid đại diện cho hình học, cái có tính không gian và trừu tượng; còn khi “đi xuống hình nón”, sự vật không đi tới zero mà đi tới thời gian.

Có thể hiểu rộng hơn: hình học thuần tuý không giải thích được sự tồn tại; khi sự vật đi vào thế giới thực, thời gian xuất hiện.

• Nhìn cả bài, ta gặp liên tục:
“рыба → икра”
“дева → колено”
“лес → полено”
“любовь → глагол”
“вещь → Хронос”
“лист → почка”
“семя → почва”
“луг → поляна”

• “Лес и полено”: Nguồn rừng xanh vĩ đại nhưng không tồn tại muôn đời – rừng có thể bị cháy sạch hay mục nát. Nhưng nếu biến gỗ thành giấy viết, và viết chữ lên giấy thì chữ viết trên giấy hoá bất tử. Trong thế giới của Brodsky, thì một bài thơ in trên giấy (là một phần của gỗ) xét về tinh thần, lại có giá trị quý hơn, cao hơn toàn bộ thế giới vật chất (cả khu rừng).

(Các chú giải đi theo bài thơ này được tôi thu thập và dịch từ nhiều nguồn và chưa đầy đủ. Do cách hiểu thơ Brodsky không hề đơn giản, tôi đành dịch theo các chú giải mình đang có. Hy vọng còn có dịp tìm được thêm các cách chú thích khác hợp lý hơn.)

Bình luận nhanh 0

“Tôi từng luôn khẳng định rằng số phận là trò chơi...” “Я всегда твердил, что судьба — игра...”

Một số bài cùng tác giả

“Я всегда твердил, что судьба — игра...”

Bản dịch của Nguyễn Tùng Cương

Phân tích bài thơ

Đăng nhập

Bình luận nhanh 0

Một số bài cùng tác giả

“Я всегда твердил, что судьба — игра...”

Bản dịch của Nguyễn Tùng Cương

Phân tích bài thơ