Những chiếc lá

Nguyễn Đình Thi không chỉ là một nhà văn, nhà nhạc hoạ tài hoa mà còn là một hồn thơ có sự kết hợp nhuần nhị giữa chất trữ tình đằm thắm và chiều sâu triết lý sâu sắc. Bài thơ xuôi Những chiếc lá là một minh chứng tiêu biểu cho phong cách ấy. Qua hình tượng những chiếc lá trải qua bốn mùa và điểm kết thúc nơi bếp lửa nghèo, tác giả đã dệt nên một bài ca cảm động về sự hiến dâng, vòng đời của vạn vật và tình người ấm áp giữa mùa đông lạnh giá.

Mở đầu bài thơ, Nguyễn Đình Thi đưa người đọc vào một không gian đậm chất hội hoạ nhưng đượm buồn của một chiều đông:

Chiều lạnh cóng, vườn cây vắng tanh, gió thổi bay lao xao những chiếc lá rụng trên mặt cỏ
Những chiếc lá nâu, đen, rách quăn queo

Không gian được khắc hoạ bằng những tính từ mạnh: ”lạnh cóng”, ”vắng tanh”. Trên cái nền u ám ấy, hình ảnh những chiếc lá hiện lên thật tội nghiệp: ”nâu, đen, rách quăn queo”. Đó là hình ảnh thực của thiên nhiên khi sang đông, nhưng cũng là ẩn dụ cho sự tàn phai, sự già nua và điểm cuối của một kiếp sống.

Tuy nhiên, mạch thơ không dừng lại ở sự bi luỵ. Bằng nghệ thuật nhân hoá tài tình, tác giả đã cho những chiếc lá “cất lời” gọi về ký ức. Đó là một cuốn phim quay chậm về thời hoàng kim đầy kiêu hãnh của chúng qua ba mùa: Xuân, Hạ, Thu.

Đâu những ngày xuân, chúng ta xoè biếc đón về ríu rít những đàn chim

Từ ”xoè biếc” gợi lên sức sống thanh xuân mơn mởn, lá mở lòng ra để làm tổ, làm bạn với âm thanh ríu rít của sự sống.

Những buổi trưa hè, chúng ta um tùm che mát cho người đi đường mồ hôi nhễ nhại

Ở đây, chiếc lá mang giá trị của sự sẻ chia, chở che cho những nhọc nhằn của con người.

Những chiều thu nhẹ trong, chúng ta thắp vàng trên đầu bao đôi người yêu

Động từ ”thắp vàng” cực kỳ khơi gợi, biến sắc lá thu thành những ngọn đèn hạnh phúc, chứng kiến và tôn vinh tình yêu đôi lứa.

Ba mùa đi qua, những chiếc lá đã sống một cuộc đời trọn vẹn và ý nghĩa. Chúng không ích kỷ tồn tại mà luôn gắn liền với niềm vui, sự sống và hạnh phúc của vạn vật bao quanh. Để rồi khi ”gió bấc đã dứt chúng ta, ném xuống đất bụi”, quy luật nghiệt ngã của thời gian ập đến, chúng chấp nhận thân phận rụng rơi nhưng trong lòng vẫn vẹn nguyên niềm kiêu hãnh về một thời đã sống rực rỡ.

Giữa lúc không gian tưởng chừng như đóng băng trong cái lạnh và sự cô độc của những chiếc lá rơi, một nhân vật xuất hiện làm thay đổi hoàn toàn cục diện cảm xúc của bài thơ:

Ai bé nhỏ vừa đi tới

Giữa gió buốt, chú bé lụi hịu xuýt xoa, loạt xoạt, loạt xoạt, chiếc chổi tre quét trên mặt cỏ

Sự xuất hiện của chú bé mang lại hơi ấm của sự sống con người. Các từ láy tượng hình, tượng thanh như ”lụi hịu”, ”xuýt xoa”, ”loạt xoạt” được tác giả sử dụng rất đắt. Nó vừa gợi lên cái lạnh cắt da cắt thịt mà chú bé phải chịu đựng, vừa ca ngợi sự chăm chỉ, cần mẫn của một đứa trẻ nhà nghèo.

Hành động ”ôm từng ôm lá nén vào chiếc bao tải dần căng phồng” và hình ảnh ”vác bao tải to, trên con đường đầu ô bụi bặm” cho thấy một hoàn cảnh sống lam lũ. Không gian đã dịch chuyển từ “vườn cây” rộng lớn, hoang vu sang “con đường đầu ô bụi bặm” - không gian của cuộc sống mưu sinh, của tầng lớp lao động nghèo khổ. Chiếc lá lúc này không còn là phế tích của mùa đông nữa, nó đã trở thành một “tài sản”, một nguồn trợ lực cho con người.

Đoạn kết của bài thơ là một trong những phân đoạn giàu sức gợi và ấm áp nhất:

Đây rồi, dưới mái bếp tranh, chú bé ngồi vốc từng nắm lá khô nhóm lửa, đặt nồi cơm, đợi mẹ đi làm về
Khói hắc hắc thơm thơm bay lên
À, à, vậy chứ, - những chiếc lá reo phù phù, nhảy nhót

Bếp lửa hiện lên dưới ”mái bếp tranh” nghèo xơ xác nhưng lại tràn ngập tình yêu thương. Chú bé nhóm lửa nấu cơm để ”đợi mẹ đi làm về”. Đây là một nét đẹp văn hoá, một biểu hiện thiêng liêng của tình mẫu tử và lòng hiếu thảo.

Và chính tại không gian bếp lửa này, những chiếc lá rách quăn queo, tưởng như đã chết, đã tìm thấy một kiếp sống mới. Khi được vốc vào bếp, chúng không lụi tàn trong đau đớn mà bùng cháy một cách mãnh liệt.

Mùi khói ”hắc hắc thơm thơm” - cái mùi đặc trưng của đồng quê, của sự nghèo khó nhưng bình yên. Hành động ”reo phù phù, nhảy nhót” là một đỉnh cao của nghệ thuật nhân hoá. Tiếng lửa cháy được ví như tiếng reo vui hạnh phúc.

Lá rụng không phải là hết. Khi còn trên cành, lá cho bóng mát, cho sắc hương. Khi lìa cành, lá lại hoá thân thành ngọn lửa, dâng hiến chút năng lượng cuối cùng để sưởi ấm không gian, để làm chín nồi cơm đợi mẹ, để dệt nên cái hạnh phúc bình dị của một gia đình nghèo. Đó là một sự hy sinh kiêu hãnh và đầy chủ động.

Qua đến phần đặc sắc nghệ thuật của bài thơ. Ta thấy bài thơ mang một loại thể thơ xuôi độc đáo, không bị gò bó bởi vần luật nghiêm ngặt, bài thơ trôi chảy như một câu chuyện kể, tự nhiên và giàu nhạc điệu nội tại. Nhịp điệu thơ thay đổi linh hoạt từ chậm rãi, hoài niệm ở đoạn đầu sang hối hả, sống động ở đoạn sau. Việc nhân hoá chiếc lá có tâm tư, ký ức và biết “reo vui” làm cho thế giới loài vật trở nên có linh hồn. Sự tương phản giữa cái lạnh ngắt của mùa đông với cái ấm nồng của bếp lửa, giữa vẻ ngoài “rách quăn queo” với vẻ đẹp tâm hồn bên trong của lá tạo nên sức căng thẩm mỹ cho tác phẩm. Bài thơ còn sử dụng từ ngữ giản dị nhưng có khả năng khơi gợi xúc giác, thính giác và khứu giác mạnh mẽ (“lạnh cóng”, “loạt xoạt”, “hắc hắc thơm thơm”, “phù phù”).

Những chiếc lá của Nguyễn Đình Thi không đơn thuần là một bài thơ tả cảnh thiên nhiên hay cuộc sống con người, mà là một triết lý nhân sinh sâu sắc về sự hiến dâng. Bài thơ nhắn nhủ chúng ta rằng: giá trị của một sự sống không đo bằng chiều dài của thời gian, mà đo bằng những gì nó đã cống hiến cho cuộc đời. Giống như những chiếc lá kia, dù ở thể xác nào, dù ở giai đoạn nào của cuộc đời, vẫn có thể chọn cách bùng cháy và reo vui để sưởi ấm cho nhân gian. Tác phẩm để lại trong lòng độc giả một dư vị ấm áp, khơi dậy tình yêu thương và thái độ sống tích cực, vị tha.