Nguyễn Văn Nghĩa

Nếu thuở ấy duyên trao quạt thắm, chàng Kim không phải về quê Liêu Dương chịu tang chú; biến cố bán tơ không xảy ra, quan phủ Lôi Châu lập tức giải quyết xong vụ án oan cho dân nghèo; thì đôi lứa đã sắt cầm hoà hợp, cốt nhục sum vầy; ngọc bích nguyên lành, trâm vàng chẳng gãy. Thế thì khách làng chơi lấy đâu ra tiền vàng để mua tiếng cười; người anh hùng nơi biên thuỳ như Từ Hải sao lại phải chịu trói mình xin hàng? Nhưng nếu như thế, làm sao tỏ rõ được hiếu hạnh của người con gái chốn phòng khuê, làm sao thấy được sự quyền biến, cơ trí của bậc hiệp nữ? Thế mới biết: Việc đời không trắc trở thì không kỳ lạ; cảnh ngộ càng gian truân thì phẩm chất lại càng sáng ngời.

Nàng thực là người thấu hiểu lẽ đời, hẳn phải biết trời xanh kia cũng xót thương kẻ có tài; ta cũng nghĩ như vậy, xin nàng chớ oán trách phận hồng nhan là vô duyên bạc mệnh. Chỉ hiềm nỗi: Chưa qua mối lái đã vội tự đính ước, một khi đã sa chân vào chốn bùn nhơ thì dễ trở thành thói quen lưu lạc. Có người sẽ cho rằng đó là điệu bộ lả lơi như nước trôi mây nổi; rồi sa đoạ vào thói đón ngõ đưa kề. Nhưng họ đâu biết rằng: Dẫu như cành hạnh đỏ ghé bờ tường, nàng chưa từng trao tấm lòng thơm cho lũ bướm phấn; dẫu ngậm hờn giữ lưỡi gươm sắc bén, nàng vẫn nén lòng vì sợ liên luỵ đến kẻ vô can. Nàng vẫn giữ lòng băng tuyết sáng trong như gương, lặng lẽ trải qua những năm tháng u sầu. Viên ngọc không tì vết ấy, giá trị quý hơn mấy toà thành liên tiếp; cánh hoa trôi theo dòng nước, giấc mơ vẫn đau đáu hướng về bến cũ. Nếu công bằng mà luận xét, ta nên bỏ qua những dấu vết bên ngoài mà suy xét tận cùng tấm lòng bên trong của nàng.

Huống chi: Mười bài thơ mới, được xếp vào hàng đầu của tập thơ Đoạn Trường; khúc đàn bốn dây oán hận, phổ thành âm điệu của kẻ Bạc Mệnh. Nghe thê lương đến não lòng, mà vẫn thấy bóng dáng thướt tha in bóng. Hoa cũng phải nhường sắc thắm, liễu cũng phải ghen nét kiều. Sánh với phong tao phương Bắc, lúc khóc lúc cười đều mang đầy vận vị; vượt trội hơn phấn son Nam triều, dù trang điểm đậm nhạt đều vô cùng thích hợp. Thật đúng khi các bậc tiền bối đều đem lòng chung thuỷ với nàng, viết kín tên nàng nơi vạt áo tay góc tụ; khiến cho nghìn năm sau người chép sử vẫn nhặt nhạnh nét phong lưu từ chút son phấn tàn rơi.

Than ôi! Một kiếp đày ải chốn phong trần, biết bao lần gặp tai ương ma nghiệp. Trời tình bát ngát, bể hận mênh mang. Cánh hoa rụng, sợi tơ bay theo gió biết nương tựa vào đâu. “Việc ấy can hệ gì đến anh, mà anh lại đi sầu muộn thay cho người cổ đại?” Thế nhưng, nghe tiếng tỳ bà dưới đêm trăng, vạt áo xanh của quan tư mã dễ dàng thấm lệ; hát khúc Ngọc Thụ bên sông, mái đầu bạc như điểm thêm hoa. Từ xưa danh sĩ và giai nhân vốn có mối tiền duyên nơi kiếp Hoa Nghiêm trần ải; xin chớ trách núi xanh đất vàng, nghìn năm sau vẫn chung một nỗi bi thương chìm nổi.

Ta vốn là kẻ đa tình, cảm khái sâu sắc vì gặp người đồng điệu. Chưa ngộ được lẽ “không hoa” hư ảo của cõi sắc giới, nên lại càng thương xót cho giấc mộng huyễn hoặc nơi trần thế. Như chứa chấp nàng A Kiều trong nhà vàng, luống những mơ mộng giữa khoảng không; mượn hình ảnh mỹ nhân phương thảo để vẫy gọi hương hồn người đời trước. Nhân lúc hứng bút dâng trào liền viết ra những dòng suy nghĩ, rồi theo từng hồi của truyện mà ngâm vịnh thành thơ. Lời lẽ dông dài này, xin mượn làm câu chuyện trò bên cửa sổ lúc nghe mưa; nếu hương hồn nàng có hiển linh, biết đâu sẽ gặp nhau trong một đêm lướt sóng nhẹ bên bến nước Lạc Thần.

Lầu cao ngồi rỗi ngó tư bề,
Cỏ loáng chân trời, đồng ruộng ghê.
Mưa pháy bờ sông, buồm lướt tới,
Khói mờ cây núi, bóng xa về.
Trại căng bên luỹ màu trơ trẻn,
Hát trổi trên thuyền giọng tỉ tê
Thầm nghĩ phận trai hơn được chúng,
Quanh năm luống dạo cảnh say mê.

Mưa đổ trời như lủng,
Nước trông tợ đất chìm.
Đường đời bùn lội lắm,
Trong vườn gai cỏ chen.
Muỗi mòng phá giấc ngủ,
Ếch nhái rộn đầu đêm.
Mái tóc hối già riết,
Buồn lòng rót rượu thêm.

Râu tóc xúi ta già,
Lòng dạ khó bày ra.
Ngày xuân ấy cuộc trị,
Làm quan ở trong nhà.
Trải mấy phen gió thổi,
Đã trót tuần mưa sa.
Đường đời bùn nước dẫy,
Uống rượu rồi ta ca.

Vơi đầy việc thế biết đâu cùng,
Xóm hẹp mà an, ở thoả lòng.
Ca dứt mưa đêm ầm ập nóc,
Rượu rồi gió bão chập chờn sông.
Soi gương bỗng thấy đầu râu bạc,
Dạo cảnh như hay mặt mũi hồng.
Non nước ví mà như cũ được,
Trong tuần say mãi sướng hay không.

Sen gặp mưa thu rộ loáng bờ,
Rộn nghe thợ lưới hát u ơ.
Chân mây cò ráp cánh dài dặc,
Mặt sóng nược đua đầu bạc phơ.
Gió thổi cây chồm rung lấp cập,
Nước đùa hoa rụng chạy lờ đờ.
Dong thuyền nào biết đi đâu hử?
Cùng khách chuyện riêng say gật gờ