Lạm bàn về bài thơ Lương châu từ Vương Hàn có hai bài thơ “Lương châu từ”. Bài này được truyền tụng nhiều và được ưa thích. Nhưng tôi thấy cách hiểu khác nhau. Câu 1, 3, 4 được mọi người nhất trí. Riêng câu 2 thì có khác: Câu 2: Dục ẩm tỳ bà mã thượng thôi. 欲飲琵琶馬上催 Tôi được đọc có: 19 bản dịch ý giống nhau là: tỳ bà dục ngựa đi; Có 7 bản chưa nói rõ giục là giục đi hay giục uống, Có 3 bản là giục uống: Tì bà giục giã uống đê mê (Bản dịch của nguyenvandungvicar) Tôi lạm bàn: Mã thượng 馬上 văn bạch thoại nghĩa là “lập tức”, ở đây không là văn bạch thoại nên nghĩa là “trên (lưng) ngựa” vậy câu này hiểu là “tiếng đàn giục lập tức đi” không sát nghĩa. Các sách dạy chữ Hán khi giảng về thượng, trung , hạ đều nói rõ. 上 đứng sau danh từ là trạng từ, chỉ phía trên, trên, như sơn thượng là trên núi, đứng trước danh từ 上 thì là động từ, nghĩa là đi lên, lên trên và chuyển âm là “thướng”. Ở đây hai từ “mã thượng” đều là vần trắc nên không có sự đảo từ thành “thướng mã 上馬” Vậy ở đây không thể hiểu là “lên ngựa” hay “lập tức”. Người Trung hoa hiểu câu này thế nào ? Quyển “Đường thi tam bách thủ giảng chú” của Đào Kim Nhạn 陶今雁 Bách hoa châu văn nghệ xã xuất bản in năm 1979; có câu chú giảng: “Tỳ bà thôi 琵琶催: Tấu tỳ bà thôi ẩm, cổ nhân hữu tấu nhạc khuyến tửu chi tục 奏 琵 琶 催 饮, 古 人 有 奏 乐 劝 酒 之 俗” (Tỳ bà thôi: Tấu đàn tỳ bà dục uống, cổ nhân có tục tấu nhạc khuyến khích hay mua vui lúc uống rượu) Cụ Vương Hàn tách “thôi” ra cách Tỳ bà, làm lao đao bao nhiêu người. Vậy câu 2 có thể hiểu là: Muốn uống, tiếng tỳ bà trên lưng ngựa giục uống. Đến bây giờ trong các cuộc rượu hoặc cuộc vui người ta vẵn dùng âm nhạc để thêm vui. Tác giả Trương Thái Du dịch nghĩa câu này là: “Ta đã muốn uống, lại được tiếng đàn tỳ bà giục giã thôi thúc vui vẻ.”. Xin xem thêm bẳ dịch của Trương Thái Du và dịch thơ của Trần Thái Hồng. Đàn tì bà đầu tiên do người thiểu số ở tây bắc Trung nguyên (xưa gọi là người Hồ) làm ra. Quân lính Hồ dùng kị binh nên không dùng trống, chiêng làm hiệu lệnh quân đội vì to, khó mang mà dùng tiếng đàn tì bà vì đàn nhẹ, dễ mang theo. Đàn tì bà được truyền vào Trung Nguyên từ đời Hán, đến đời Đường đàn cũng chỉ do các nhạc công, kĩ nữ dùng, quân lính Hán chưa dùng phổ biến. Vậy “tì bà thôi” là có thực trong quân lính người Hồ, không phải người Hán. Các từ “mỹ tửu”, “dạ quang bôi” trong hoàn cảnh kị binh ở sa trường là không có thực; đi đánh nhau đến vị tướng cũng chẳng đem theo làm gì mãi. Có người hiểu là bài thơ này tả cảnh trong yến tiệc là không sát. Từ đó có thể cảm nhận bài thơ là: Tác giả đã mượn lời người Hồ, để nội dung phản chiến mạnh hơn người Hán nói. Nhiều đời gây ra chiến trận ở Trung Nguyên người lính Hồ chịu nhiều vất vả, khổ cực, chán ghét chiến tranh, không biết ngày mai. Khi cướp được rượu, dù rượu chua rượu nhạt, bát xấu, mẻ, sứt cũng thích, cũng sướng, tưởng tượng ra “mỹ tửu”, “dạ quang bôi”, thật chua xót. Không biết người dân bị chiến tranh còn khổ nỗi nào. Tất cả ba câu đầu để chuẩn bị cho kết luận muôn thủa: Cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi. Xin kính gửi thêm bài Lương chau từ nữa của Vương Hàn trong Đường thi quyển 156 　涼州詞 王翰 秦中花鳥已應闌, 塞外風沙猶自寒。 夜聽胡笳折楊柳, 教人意氣憶長安。