Bài thơ Núi Đôi được Vũ Cao sáng tác dựa trên một câu chuyên có thật. Người con gái trong bài thơ là Trần Thị Bắc một nữ du kích Việt Minh quê ở xóm Chùa, thôn Xuân Đoài - Đoài Đông xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội. Làng Xuân Đoài trước kia là thôn Đoài (thôn phía tây) của làng Xuân Dục. Sau này làng tách ra, người trong vùng quen gọi là thôn Xuân Đoài. Lời thơ kể về một chuyện tình yêu lãng mạn và bi tráng của cô du kích và anh bộ đội Trịnh Khanh cùng quê. Năm 1956, ông Vũ Cao có thời gian công tác ở sư đoàn 312, đóng quân tại huyện Sóc Sơn, bên cạnh núi Đôi. Khi sáng tác, ông chưa từng gặp người lính trong câu chuyện, cũng không biết cô du kích ở núi Đôi đã kết hôn với người lính. Đám cưới của họ diễn ra ở vùng tự do, gia đình lại phải giấu kín vì chiến tranh. Sau 20 năm kể từ khi bài thơ được viết, tác giả Vũ Cao mới gặp người chiến sĩ trong chuyện thơ của mình. Ông từng bộc bạch không hiểu sao lại có sự đồng cảm với người lính Trịnh Khanh đến vậy. Liệt sĩ Trần Thị Bắc đi kháng chiến, được cử học lớp y tá ở xã Bắc Sơn, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội rồi quen anh bộ đội Trịnh Khanh cùng quê. Tình yêu bùng cháy, họ ước hẹn sau khi chiến thắng trận Bắc Hồng (huyện Đông Anh, Hà Nội) sẽ cưới nhau. Trần Thị Bắc về quê được giao nhiệm vụ làm quân bưu và địch vận. Đêm 21 tháng 3 năm 1954, chị Bắc được giao nhiệm vụ đưa đoàn cán bộ ra vùng tự do để chuẩn bị trận đánh lớn. Qua núi Đôi, đến ngòi Đầm Sen thì họ gặp phục kích. Chị hy sinh, đồng đội đưa chị lên chôn dưới chân gò Cầu Cồn mà nay thuộc xã Tân Minh, huyện Sóc Sơn. Hòa bình lập lại, anh Trịnh Khanh mới về được quê nhà. Ở chiến trường, anh đã nhận được hai bức thư. Một bức thư của vợ kèm theo một chiếc đồng hồ và một chiếc khăn len kỷ vật. Một bức thư khác là của gia đình báo tin vợ anh đã hi sinh Từ con rể, anh Khanh trở thành anh cả trong gia đình người vợ đã mất. Chính mẹ chị Bắc là người đã mai mối và hỏi vợ cho anh Khanh. Mọi người tin rằng đó cũng là ước nguyện của hương hồn chị Bắc, chị vẫn mong anh thanh thản tâm hồn và gắn bó với gia đình mình...[

Có phiên bản khác viết khác câu "Đã trọn niềm tin gửi đất này!" là "Đã chết vì dân giữa đất này!" Nghe tiếng thơ của Đài TNVN, nghệ sĩ Thúy Mùi và nghệ sĩ Quốc Anh ngâm bài thơ này thì câu thơ là "Đã chết vì dân giữa đất này!".Tôi không rõ bản nào chính xác. Nhưng tối thấy câu "Đã chết vì dân giữa đất này!" hợp lý hơn. Mong bạn đọc chỉ cho văn bản gốc.

Các bạn Trung 30 & Dang Quang Dong đã sửa đúng.Tôi là người lính thế hệ chống Phap, đã rất thích bài thơ này nên đã yêu cầu bạn quê ở Xuân Dục đưa về thăm tận nơi mà Vũ Cao nói trong thơ.Ngày ấy là bộ đội đã chứng kiến bao sự hy sinh của bạn bè,đồng đội mà cũng không cầm được nước mắt khi đọc những câu thơ : Mới tới đầu ao, tin sét đánh Giặt giết em rồi, dưới gốc thông Giữa đêm bộ đội vây đồn Thứa Em sống trung thành, chết thuỷ chung! Anh ngước nhìn lên hai dốc núi Hàng thông, bờ có, con đường quen. Nắng lụi bỗng dưng mờ bóng khói Núi vẫn đôi mà anh mất em! Dân chợ Phù Linh ai cũng bảo: Em còn trẻ lắm, nhất làng trong! Mấy năm cô ấy làm du kích Không hiểu vì sao chẳng lấy chồng?

Tác giả xứng đáng được v9inh danh ...cao cấp nhất. Bài thơ quá hay, quá tài tình,câu chuyện thật cảm động. Có đôi chỗ có vẻ hơi khác khi mình học phổ thông bài này trước năm 1965. Nên chăng tìm nguyên bản...Thời học sinh chúng mình ai cũng thuộc lòng..

Ngày xưa mình rất thích bài này, dù không có trong chương trình giáo khoa vẫn học thuộc. Nhưng giờ đọc lại thấy có điều gì đó ít tính văn học, ít thể hiện tình yêu đôi lứa mà thiên về tuyên truyền lòng căm thù thông qua sự mất mát, cũng như vẽ ra viễn cảnh về một quê hương độc lập và ghi nhận đóng góp của người hy sinh hoặc chiến công... Nói như vậy là vì rất nhiều khổ thơ để nói đến nội dung trên nhưng điểm quan trọng là tâm lý người trong cuộc sau bao năm chiến đấu xa quê, xa người yêu mong chờ giây phút gặp lại bỗng nghe tin người yêu bị giết chỉ là sét đánh, nhưng như thế nào thì không nói đến. "Giặc giết em rồi... vây đồn Thứa" và sau đó là " Em sống trung thành chết thủy chung". Chấm hết, tình cảm tác giả chỉ có thế thôi ư? Không như bài Quê hương của Giang Nam còn được tả "Đau xé lòng anh, chết nữa thân người"... Đó là chỉ ý kiến cá nhân cũng là quá mạo hiểm khi nói đến bài thơ quá nỗi tiếng và được nhiều người công nhận. Nhưng là cảm nhận tiêng tiếc mà thôi phải không mọi người?.