Bài thơ Than đạo học của Trần Tế Xương (còn gọi là Tú Xương) là một bức tranh biếm hoạ sâu sắc về tình trạng suy thoái của Nho học và giới sĩ tử Việt Nam vào đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh thực dân Pháp đang thay đổi chương trình thi cử, bớt chữ Hán và tăng chữ Quốc ngữ.

Mở đầu bài thơ, tác giả đã thẳng thắn tuyên bố:

Đạo học ngày nay đã chán rồi
phản ánh sự xuống dốc không phanh của Nho học truyền thống. Hình ảnh:
Mười người đi học, chín người thôi
cho thấy sự thờ ơ, chán nản của người học đối với con đường khoa cử Nho học.

Tú Xương khắc hoạ sự lười nhác, thiếu nhiệt huyết qua hình ảnh:
Cô hàng bán sách lim dim ngủ
(người bán sách cũng chẳng buồn bán vì ít người mua)
và
Thầy khoá tư lương nhấp nhổm ngồi
(thầy đồ dạy tư cũng chẳng còn thiết tha với việc dạy học, chỉ ngồi cho hết giờ).
Hai câu thơ:
Sĩ khí rụt rè gà phải cáo,
Văn trường liều lĩnh đấm ăn xôi.
là những hình ảnh ẩn dụ mạnh mẽ. “Sĩ khí rụt rè gà phải cáo” ám chỉ sự hèn nhát, nhu nhược của giới Nho sĩ trước thời cuộc và cường quyền. “Văn trường liều lĩnh đấm ăn xôi” phê phán sự suy đồi về đạo đức, khi những giá trị học thuật bị thay thế bằng những hành vi vô đạo đức, thậm chí là bạo lực để đạt được lợi ích cá nhân (đấm nhau để giành giật xôi - một hình ảnh chế giễu sự tranh giành danh lợi thấp kém).

Dù mang tính chất châm biếm, bài thơ vẫn chứa đựng nỗi lòng đau xót của Tú Xương khi chứng kiến sự thoái hoá của “làng tôi” (làng Nho). Câu thơ:
Tôi đâu dám mỉa làng tôi nhỉ
thể hiện sự tự trào, vừa là lời biện bạch, vừa là lời than thở cho số phận của bản thân và giới Nho sĩ. Ông nhận thấy sự yếu kém của mình so với những người có địa vị như “ông tiên, thứ chỉ” (chức sắc địa phương), nhưng vẫn đau đáu với vận mệnh của đạo học.

Tóm lại, Than đạo học không chỉ là lời than vãn về một nền học vấn đang lụi tàn mà còn là tiếng chuông cảnh tỉnh về sự xuống cấp của nhân cách, đạo đức trong một bộ phận trí thức phong kiến trước những biến động lớn của xã hội.