Đi thi

Bài thơ Đi thi của nhà thơ Trần Tế Xương (Tú Xương) là một bức tranh biếm hoạ sâu sắc, thể hiện tâm trạng của một ông đồ đi thi trong bối cảnh xã hội cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX – giai đoạn giao thời đầy biến động của lịch sử Việt Nam. Với giọng thơ trào phúng, tự trào quen thuộc, Tú Xương đã khắc hoạ rõ nét sự bế tắc, bất lực của người trí thức trước con đường khoa cử đã lỗi thời và những đổi thay của thời cuộc.

Mở đầu bài thơ, Tú Xương đã phơi bày một hiện thực đáng buồn về con đường đi thi của mình:

Tấp tểnh người đi tớ cũng đi,
Cũng lều cũng chõng cũng đi thi.

Hình ảnh “tấp tểnh” gợi lên sự vội vã, chật vật, không mấy tự tin của người đi thi. Việc tác giả tự nhận “tớ cũng đi” như một sự miễn cưỡng, bị động, không còn nhiệt huyết như những sĩ tử xưa. Dù vẫn giữ nguyên hình ảnh “lều chõng” – biểu tượng của con đường khoa cử truyền thống, nhưng ẩn chứa trong đó là một nỗi niềm chán chường, mệt mỏi.
Nỗi buồn tủi, sự nghèo khó được đẩy lên cao trào ở hai câu thơ tiếp theo:

Tiễn chân, cô mất hai đồng chẵn,
Sờ bụng, thầy không một chữ gì.

Chỉ với “hai đồng chẵn” làm lộ phí đi thi, Tú Xương đã cho thấy sự túng quẫn đến cùng cực của gia đình mình. Đồng tiền ấy tuy nhỏ bé nhưng lại là cả một sự hy sinh của người vợ tần tảo (“cô mất”). Đối lập với sự hy sinh đó là sự trống rỗng, vô vọng của người chồng: “Sờ bụng, thầy không một chữ gì”. Câu thơ vừa mang ý nghĩa đen (không có kiến thức trong bụng), vừa mang ý nghĩa bóng (không có tiền trong túi), thể hiện sự bất lực toàn diện của nhân vật trữ tình. Sự đối lập này càng làm nổi bật bi kịch của một ông đồ tuy có tài nhưng lận đận, nghèo khó.

Tuy nhiên, trong cái bi, cái hài, Tú Xương vẫn không quên đưa vào chút châm biếm về ước mong phù phiếm:

Lộc nước còn mong thêm giải ngạch,
Phúc nhà nay được sạch trường quy.

“Lộc nước” và “phúc nhà” là hai cụm từ quen thuộc thể hiện khát vọng đỗ đạt, làm rạng danh dòng họ của những sĩ tử xưa. Nhưng đối với Tú Xương, mong muốn “thêm giải ngạch” (tăng thêm số người đỗ) dường như chỉ là một hy vọng mong manh, đầy tính may rủi. Việc “sạch trường quy” (không bị phạm quy) cho thấy một sự thấp thỏm, lo âu, chỉ mong vượt qua một cách an toàn chứ không còn là niềm tin vào tài năng thực sự. Các dị bản “cũng nhờ” và “may” càng nhấn mạnh yếu tố vận may hơn là thực lực, phơi bày sự sa sút của con đường thi cử.

Đỉnh điểm của sự chua chát, bi hài thể hiện ở hai câu cuối:

Ba kỳ trọn vẹn, thêm kỳ nữa,
Ú ớ u ơ ngọn bút chì!

Hai kỳ thi truyền thống của nho học là thi Hương và thi Hội. Việc Tú Xương nhắc đến “Ba kỳ trọn vẹn” và “thêm kỳ nữa” gợi nhắc về sự thay đổi của giáo dục dưới thời Pháp thuộc, khi các kỳ thi quốc ngữ (thi chữ Latinh) bắt đầu được đưa vào. Hình ảnh “Ú ớ u ơ ngọn bút chì!” là một chi tiết đắt giá, vừa gây cười vừa xót xa. “Ú ớ u ơ” là âm thanh của một người không biết gì, đang bối rối, lúng túng. “Ngọn bút chì” là công cụ mới mẻ, đối lập hoàn toàn với ngòi bút lông truyền thống. Việc một ông đồ uyên thâm Hán học lại phải “ú ớ u ơ” viết chữ quốc ngữ bằng bút chì là một nỗi nhục nhã, một sự giễu cợt đầy cay đắng về sự lỗi thời của Nho học trước làn sóng văn hoá phương Tây. Nó cho thấy sự bế tắc, lạc lõng của người trí thức phong kiến trước những biến đổi không thể đảo ngược của thời đại.

Tóm lại, bài thơ Đi thi không chỉ là lời tự trào của Tú Xương về hành trình thi cử lận đận của bản thân mà còn là tiếng thở dài chua xót về số phận của tầng lớp trí thức phong kiến trước sự suy tàn của Nho học và sự xâm nhập của văn hoá phương Tây. Bằng giọng thơ trào phúng, hóm hỉnh nhưng đầy ẩn ý, Tú Xương đã vẽ nên một bức tranh chân thực về một giai đoạn lịch sử đầy biến động, đồng thời thể hiện tấm lòng đau đáu của mình trước vận mệnh dân tộc.