Phong Kiều dạ bạc 楓橋夜泊 • Nửa đêm đậu bến Phong Kiều

Đây là bài thơ nổi tiếng nhất của Trương Kế, tả một đêm mùa thu dừng thuyền bên ngoài thành Cô Tô. Chỉ với hai mươi tám chữ, tác phẩm kết hợp ánh sáng, màu sắc, nhiệt độ và âm thanh để tạo nên một cảnh thu tĩnh lặng, lạnh lẽo, thấm đẫm nỗi sầu của người lữ khách. Thơ ông còn lại không nhiều, nhưng riêng Phong Kiều dạ bạc đã khiến tên tuổi ông được lưu truyền rộng rãi.

Năm Thiên Bảo thứ 14 (755), loạn An - Sử bùng nổ. Do vùng Giang Nam tương đối yên ổn, nhiều văn nhân chạy xuống vùng Giang Tô, Chiết Giang lánh nạn, trong đó có Trương Kế. Khoảng năm 756, vào một đêm cuối thu, ông dừng thuyền gần Phong Kiều, ngoài phía tây thành Tô Châu, trước cảnh đêm mà viết bài thơ này. Cũng có thuyết cho rằng Trương Kế làm bài sau khi thi không đỗ hoặc chưa được bổ nhiệm làm quan. Tuy nhiên, cách giải thích bài thơ ra đời trong thời gian tránh loạn ở Giang Nam phù hợp hơn với niên đại thường được chấp nhận. Dù theo thuyết nào, tâm trạng trong bài vẫn là nỗi buồn của một người đi xa: vừa có sầu ly hương, vừa có nỗi bất an về tiền đồ và thời cuộc.

Bài thơ được tuyển vào Trung hưng gian khí tập của Cao Trọng Vũ với nhan đề Dạ bạc Tùng giang hoặc Dạ túc Tùng giang. Về sau, các tuyển tập như Văn uyển anh hoa chép thành Phong Kiều dạ bạc, trở thành nhan đề thông dụng hiện nay. Trong Toàn Đường thi, bài còn được ghi là có tên khác Dạ bạc Phong giang.

Đời Bắc Tống, Âu Dương Tu từng nhận xét rằng nửa đêm không phải lúc đánh chuông, cho rằng Trương Kế vì muốn có câu thơ hay mà viết không đúng thực tế. Tuy nhiên, nhiều học giả đời sau đã phản bác. Các tư liệu ghi nhận thời Đường có tục đánh chuông ban đêm, một số chùa vùng Ngô Trung còn có “phân dạ chung”, tức chuông báo thời khắc giữa đêm. Trong thơ Đường cũng không hiếm những câu nhắc tới tiếng chuông nửa đêm. Diệp Mộng Đắc, một người Tô Châu đời Tống, cho rằng Âu Dương Tu nêu nghi vấn vì chưa từng đến vùng Ngô Trung, các chùa tại đây quả thật có tục đánh chuông lúc nửa đêm. Lục Du sau khi tổng hợp nhiều dẫn chứng còn cho rằng không chỉ Tô Châu mà chùa chiền đời Đường nói chung có thể đã có lệ đánh chuông ban đêm. Vì vậy, “dạ bán chung thanh” không nhất thiết là chi tiết do nhà thơ hư cấu. Dù xét theo lịch sử hay nghệ thuật, tiếng chuông nửa đêm đều hoàn toàn có thể tồn tại và là trung tâm âm thanh của bài thơ.

Về nghệ thuật, bài thơ tiêu biểu cho bút pháp tả cảnh ngụ tình. Hai câu đầu sử dụng rất nhiều hình ảnh: trăng lặn, quạ kêu, sương trời, cây phong, lửa chài và người khách mất ngủ; cảnh vật dày đặc, gần gũi, được cảm nhận bằng cả mắt, tai và thân thể. Hai câu sau mở rộng không gian: từ chiếc thuyền nhỏ nhìn ra thành Cô Tô, chùa Hàn Sơn và màn đêm rộng lớn; cảnh vật ít đi, chỉ còn tiếng chuông từ xa vọng tới. Cấu trúc bài thơ vì vậy chuyển từ nhiều hình ảnh gần sang một âm thanh xa, từ cái nhìn của người khách sang tiếng chuông của ngôi chùa, từ cảnh vật hữu hình sang dư âm vô hình. Tiếng chuông không xoá được nỗi sầu, nhưng khiến nỗi sầu có chiều sâu và lan ra khắp không gian sông nước. Chữ “sầu” chỉ xuất hiện một lần nhưng chi phối cả bài. Trăng lặn, quạ kêu, sương lạnh, cây phong, lửa chài và chuông chùa tự thân không nhất thiết buồnc chúng trở nên buồn vì đều được nhìn và nghe qua tâm trạng của một người đang cô độc, xa quê và mất ngủ giữa thời loạn.