Vọng nguyệt hoài viễn 望月懷遠 • Ngắm trăng nhớ người xa

Trương Cửu Linh từng giữ chức tể tướng dưới đời Đường Huyền Tông. Do bị Lý Lâm Phủ gièm pha, ông bị bãi chức tể tướng vào năm Khai Nguyên thứ 24 (736), sau đó bị giáng làm trưởng sử Kinh Châu. Bài thơ thường được cho là sáng tác trong thời gian ông rời kinh đô, sống xa quê và xa những người thân thiết. Vì vậy, nỗi nhớ người trong bài còn thấp thoáng tâm trạng cô độc và buồn đau của một vị đại thần bị đẩy ra khỏi trung tâm chính trị.

Hai câu đầu mở ra một không gian vô cùng rộng lớn: vầng trăng sáng mọc lên trên biển, những người ở tận chân trời tuy xa cách vẫn cùng nhìn thấy trăng trong một thời khắc. Vầng trăng nhờ đó trở thành sợi dây nối liền những tâm hồn bị ngăn cách bởi khoảng cách địa lý. Câu “Hải thượng sinh minh nguyệt, Thiên nhai cộng thử thời” về sau trở thành một trong những câu thơ viết về trăng và nỗi nhớ nổi tiếng nhất của thơ Đường. Hai câu tiếp chuyển từ cảnh vật bên ngoài vào thế giới nội tâm. Chính vì có tình cảm sâu nặng nên người đang nhớ thương lại oán đêm quá dài, nỗi tương tư khiến người ấy thao thức suốt đêm. Cái “oán” ở đây không phải sự trách móc dữ dội mà là tâm trạng mong đêm chóng qua, mong khoảng cách sớm được xoá bỏ để có thể gặp lại người phương xa. Đến hai câu luận, nỗi nhớ được thể hiện qua những hành động cụ thể. Nhà thơ tắt nến để thưởng thức ánh trăng tràn đầy, rồi khoác áo bước ra ngoài và cảm thấy sương đêm ngày càng thấm lạnh. Ông muốn gần gũi hơn với ánh trăng vì đó cũng là ánh sáng mà người ở phương xa đang nhìn thấy, nhưng càng ngắm trăng, ông lại càng ý thức rõ hơn về sự cô độc và khoảng cách. Hai câu cuối đẩy cảm xúc đến chỗ sâu nhất. Ánh trăng tuy đẹp nhưng không thể gom đầy hai tay để gửi tặng người mình nhớ. Khi không thể gửi trăng và cũng chưa thể gặp nhau trong hiện thực, nhà thơ chỉ còn cách trở vào phòng, mong tìm thấy cuộc sum họp trong giấc mộng. Bài thơ kết thúc bằng ước vọng đoàn viên dịu dàng mà buồn bã.

Bài thơ có kết cấu chặt chẽ, vận động tự nhiên từ cảnh đến tình, từ không gian rộng lớn đến những hành động gần gũi của con người. Vầng trăng xuyên suốt toàn bài: lúc đầu là cảnh tượng của đất trời, tiếp đó trở thành vật kết nối hai người, rồi hoá thành món quà không thể trao gửi. Ngôn ngữ giản dị, trong sáng, không tô vẽ cầu kỳ nhưng ý cảnh rộng lớn, tình cảm sâu xa. Phong cách thanh nhã và hàm súc ấy là một đặc điểm tiêu biểu trong thơ Trương Cửu Linh.