Phá trận tử - Mộ thu 破陣子－暮秋 • Phá trận tử - Cuối thu

Bài từ được Tô Thức sáng tác khoảng cuối thu năm Nguyên Phong thứ sáu (1083) trong thời gian bị biếm tại Hoàng Châu. Sau vụ án thơ Ô Đài năm 1079, ông bị giáng làm Đoàn luyện phó sứ Hoàng Châu, không có thực quyền và đời sống lúc đầu hết sức thiếu thốn. Về sau, nhờ bạn bè giúp đỡ, ông khai khẩn một mảnh đất hoang ở phía đông thành để trồng trọt, tự gọi nơi ấy là Đông Pha và lấy hiệu Đông Pha cư sĩ. Cuộc sống lao động cùng sự chiêm nghiệm về được mất đã giúp ông dần vượt qua nỗi đau chính trị, hình thành thái độ sống khoáng đạt thể hiện trong bài từ này.

Phiến trên mở ra bằng những thú vui của tiết cuối thu: vò rượu ngon vừa được mở, hoa cúc đã qua ngày trùng dương. Từ chén rượu, Tô Thức suy ngẫm rằng công danh, phú quý và những gì ngẫu nhiên đến với con người đều chỉ như giấc mộng. Khi đã say, nơi không còn ưu phiền chính là quê hương. Phiến dưới tiếp tục miêu tả những niềm vui giản dị như pha trà, giã món ăn thơm mùi cam chanh, nhuộm bộ ria đã bạc rồi vui đùa bên người áo biếc. Kết thúc bài từ, ông tự nhận mình là một cuồng phu càng lớn tuổi càng thêm phóng túng. Đằng sau giọng điệu vui vẻ vẫn thấp thoáng hoàn cảnh của một người bị đẩy khỏi chốn quan trường và phải sống những tháng ngày dài nơi đất khách. Tuy nhiên, Tô Thức không than thân trách phận mà chủ động biến cuộc sống nghèo khó thành thú vui thanh nhã, dùng rượu, trà và thái độ tự trào để vượt lên trên nghịch cảnh. Cuồng ở đây không phải mất trí hay buông thả, mà là tinh thần không chịu khuất phục trước những quy ước và được mất của thế tục.

Bài từ có nhịp điệu sáng sủa, khoẻ khoắn, phù hợp với điệu Phá trận tử vốn có nguồn gốc từ quân nhạc. Tác giả kết hợp tư tưởng siêu thoát của Trang Tử với những hình ảnh đời thường giàu hương vị như rượu trắng, hoa cúc, trà bột và chanh thơm. Ngôn ngữ vừa trang nhã vừa khẩu ngữ, đặc biệt phép điệp tăng tiến trong hai câu cuối, khắc hoạ sinh động một Tô Đông Pha tự do, hài hước và đầy sức sống.