Có một nhà giáo yêu thơ, yêu đến si mê nên hầu như chỉ làm thơ mà không động bút sang các thể loại khác. Si mê đến mức ngồi đâu cũng nói chuyện làm thơ, đọc thơ nên một số người chưa thật hiểu, chưa thật thông cảm lại cho là gàn gàn, hâm hấp – đó là Đỗ Toàn Diện.

Đọc tập thơ Ước mơ nhà rông của anh mới nghiệm ra rằng: Nếu tỉnh táo quá, lý trí chiếm hết chỗ thì còn phần nào cho tâm hồn trú ngụ để thơ cất cánh. Thì cứ “hâm hấp” chứ sao. Thực ảo đan xen đến độ giao hoà cho có cái hay, cái đẹp.

Thông cảm với nỗi vất vả của người phụ nữ Tây Nguyên, Đỗ Toàn Diện viết:
Trẻ con đánh đu trên những lưng gầy
Mẹ vẫn vung chày, cánh tay chắc nịch
(Ngày mới từ những nhịp chày)
Người mẹ địu con trên lưng mà giã lúa, mà kéo bình minh lên. Giã sớm lắm, từ khi ông mặt trời chưa dậy. Tôi rất thích từ “đánh đu” và có liên tưởng buồn... khi so sánh với loài linh trưởng.

Thơ Đỗ Toàn Diện có cái hoang sơ, phóng túng của đại ngàn hùng vĩ. Con người làm chủ, giao cảm đất trời, lật tìm quá khứ. Từ “gùi nước” thì bình thường nhưng từ “hái gió” thì thật là lạ:
Gùi nước lòng khe, hái gió đỉnh trời
Đánh thức đá cất lời huyền thoại
(Dấu chân thời gian)
Khi viết về nhà rông, các thi sĩ thường ví như lưỡi rìu hay vành trăng khuyết, Đỗ Toàn Diện có lối so sánh khác, so sánh với mũi lao cho mới, cho trẻ, cho vươn cao cùng tiếng chiêng đồng vọng:
Mơ ước ngàn đời bay tới những vì sao
Nhà rông như mũi lao, lao vào trời thẳm
Người Tây Nguyên nuôi ước mơ trẻ mãi
Gửi lòng mình qua đồng vọng hồn chiêng
(Ước mơ nhà rông)
Nói đến vùng đất Đắk Lắk không thể không nói đến voi. Giả sử không có voi thì các lễ hội của Đắk Lắk sẽ giảm độ hoành tráng biết bao nhiêu, văn hoá du lịch lấy gì để mà quảng bá? Đỗ Toàn Diện đã biết điểm nhấn này mà khái quát, để cùng lắc lư, cùng ngây ngất trên bành voi mà suy cảm:
Bành voi đi chao đảo không gian
Như lạc bước vào vùng huyền thoại

Gió đại ngàn cứ thổi vào trống trải
Nghe âm âm hồn sông núi hiện về
(Cưỡi voi Buôn Đôn)
Bài Gió trên đỉnh cao nguyên coi như dấu chấm xuống dòng hoặc chấm sang trang, kết thúc nửa đầu tập thơ với cùng đề tài về một vùng đất. Thơ năm chữ liền mạch, nhịp nhanh, phóng túng, xô bồ như gió cao nguyên:
Chỉ có gió và gió
Thổi bạc phếch mái đồi
Đàn voi đi ngang trời
Nhuộm bụi hồng tiền sử
Thơ Đỗ Toàn Diện không chỉ viết riêng về Đắk Lắk, Tây Nguyên mà còn mở rộng mối giao cảm với các vùng miền khác, bằng cả những trải nghiệm, những tâm tình trải dài, xuyên suốt già nửa cuộc đời. Trong bài Tuổi thu buồn, để tưởng nhớ người cha của mình vào cái thời cơ cực, tác giả đã dùng những từ ngữ dồn nén, chất chứa buồn thương đến trào nước mắt:
Đời tôi như mùa thu
Đong tuổi buồn lá rụng
...
Tôi cõng ngày đến trường
Lượm nhặt từng con chữ
Từ “đong tuổi” cũng làm mới cho thơ. Có thể tìm thấy rất nhiều từ, nhiều câu khá tâm đắc, người đọc dù khó tính cũng chấp nhận và sẵn sàng chia sẻ: “Một mình ngồi vớt cơn mưa” (Đà Lạt mưa), “Nỗi buồn thổi héo mùa thu” (Về cõi); hay trong bài Mẹ tôi:
Nuôi con gầy rạc mùa thu
Nửa khuya con khóc, mẹ ru chính mình...
Thì những từ ngữ: “vớt cơn mưa”, “thổi héo mùa thu”, “gầy rạc mùa thu” đều rất lạ.

Trong bài Tháp Chàm cũng có từ lạ, người ta thường nói cắm vào đất, găm vào cây, vào tường thì Đỗ Toàn Diện lại có cách nói mới để cắm, để găm thơ mình vào lòng người đọc:
Tháp Chàm vẫn hiện hữu
Sừng sững cắm vào trời
Thời gian dù hoang phế
Găm vào lòng nhân gian
Không kể hai tập thơ in chung cùng nhiều bài khác trong các tuyển tập, Đỗ Toàn Diện đã in riêng 6 tập thơ. Chỉ riêng số lượng cũng đáng nể, đáng nể về sự ham đi, ham viết, ham gặp gỡ các nhà thơ để học hỏi và xứng đáng là đệ tử trung thành của thi ca. Liệu có nói quá không, khi coi Đỗ Toàn Diện là tín đồ của thi giáo?

Gần đây Đỗ Toàn Diện viết nhiều thơ trào phúng. Trong bài Tìm một con đường mới đăng trên báo Văn nghệ, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều khi đọc tập thơ Những điều trông thấy của Đỗ Toàn Diện đã nhận xét:

“Trong một thời đại mà không phải nhiều người dám cất tiếng nói thật về những giá trị giả, những thói đời đen trắng, những bất công xã hội... thì sự cất tiếng một cách dũng cảm và bền bỉ của Đỗ Toàn Diện cho thấy lương tâm và trách nhiệm của người cầm bút.”
Cùng với thơ trào phúng, thơ trữ tình của Đỗ Toàn Diện cũng đơm hoa kết quả mà tập này là minh chứng:
Chị tôi bán hàng cho người Âm để nuôi người Dương
Chị mong tháng có nhiều ngày Rằm, nhiều ngày mồng một
...
Chị vẫn âm thầm như cái bóng
(Chị tôi)
Chỉ có yêu tha thiết cuộc đời này, thông cảm mỗi kiếp người mới có câu thơ hư ảo, thật giả, trộn lẫn âm dương như thế. Triết lý nhân sinh này chẳng cao xa mà rất gần gũi, rất đời thường.

Khép lại tập thơ, mừng cho Đỗ Toàn Diện, đồng nghiệp của tôi: Nhà giáo – nhà thơ!

Tháng 3/2010
Nhà thơ Hữu Chỉnh