Tìm một con đường mới

(Đọc Những điều trông thấy - thơ Đỗ Toàn Diện, Nxb Hội Nhà văn, 2009)

Trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, những nhà thơ trào phúng đã gần như vắng bóng trong đời sống thi ca nước nhà. Có lúc tôi nghĩ, sẽ không còn nhà thơ nào làm thơ trào phúng như một sự nghiệp của mình nữa. Bởi thể loại đó đã nhiều lúc không được coi là một bộ phận của thơ ca. Bởi không ít người quan niệm thơ trào phúng hình như không hợp với ngôn ngữ thời bây giờ. Hơn nữa, những người trẻ cầm bút không cho thấy dấu hiệu rằng họ sẽ sáng tác thể loại thơ trào phúng. Thế nhưng những năm trở lại đây, có một nhà thơ trào phúng thường xuyên xuất hiện với một ý thức và nỗ lực trong sáng tác thể loại này. Đó là tác giả Đỗ Toàn Diện. Anh còn rất trẻ và là một thầy giáo ở Tây Nguyên.

Đỗ Toàn Diện bắt đầu sự nghiệp sáng tác của mình với thơ trữ tình. Rồi đến một ngày anh viết thơ trào phúng. Và cho đến bây giờ, thơ trào phúng đã trở thành tiếng nói chính của anh. Anh quan sát đời sống này và nhận thấy những giá trị của đời sống đang bị xâm hại. Anh cũng nhận ra biết bao giá trị giả đang “hoành hành” trong đời sống ở quanh mình. Những bài thơ của anh viết ra là một tiếng kêu đau đớn, là một lời cảnh báo. Lương tâm và trách nhiệm của anh đối với những giá trị thật của đời sống đang bị đánh tráo cũng giống như lương tâm và trách nhiệm của các nhà thơ trào phúng thế hệ trước. Nhưng hình thức của thể loại thơ này trong sự sáng tạo của Đỗ Toàn Diện đã có nhiều thay đổi.

Thay đổi rõ nhất và khác biệt nhất làm nên một Đỗ Toàn Diện là hình thức của một bài thơ trào phúng. Các nhà thơ trào phúng trước đó hầu như chỉ sử dụng thể loại thơ Đường luật hoặc thơ lục bát hoặc thơ năm chữ. Nhưng đến Đỗ Toàn Diện, anh đã viết rất nhiều bài thơ với hình thức thơ tự do. Nhưng trong hình thức thơ tự do, những bài thơ trào phúng của Đỗ Toàn Diện vẫn không đánh mất những yếu tố tạo nên một bài thơ trào phúng truyền thống. Yếu tố tự do trong nhiều bài thơ trào phúng của Đỗ Toàn Diện đã giúp bài thơ tiếp cận bạn đọc của một thế hệ mới. Nếu đọc nhiều lần, chúng ta sẽ nhận ra hiệu ứng của những bài thơ này. Nó cho người đọc cảm giác chạm được vào sự thật.

Một đặc điểm khác rất rõ trong thơ trào phúng của Đỗ Toàn Diện là tính trữ tình, được thể hiện trong nhiều bài thơ trào phúng của anh. Nhân đây, tôi muốn đưa ra một ví dụ về một nhà thơ trào phúng xuất sắc đã mất cách đây dăm, bảy năm. Đó là nhà thơ trào phúng Ngũ Liên Tùng. Trong hầu hết các bài thơ trào phúng của nhà thơ Ngũ Liên Tùng, ông chọn cách nói trực diện. Ông viết thẳng về việc đó, người đó, địa điểm đó, thời gian đó. Nhưng Đỗ Toàn Diện lại chọn một hình thức khác trong nhiều bài thơ trào phúng của anh. Đỗ Toàn Diện mượn cây cỏ, muông thú, đồ vật, mây gió... để nói chuyện con người. Đây không phải là một sự né tránh. Đây là một cách nói nhiều khi làm người đọc đau đớn nhiều hơn, suy ngẫm nhiều hơn về nhân tình thế thái và về những giá trị thật đang bị đánh tráo. Cách viết như vậy làm bài thơ mang nhiều tính triết lý hơn.

Với cách nhìn và cách viết khá riêng biệt của mình, Đỗ Toàn Diện đã cho chúng ta cùng nhận ra những ý nghĩa mang triết lý sâu xa cũng như những nguy cơ tiềm ẩn có thể làm cho những giá trị của con người bị vấy bẩn và suy tàn mà những nguy cơ này ẩn giấu dưới những hiện thực bóng bẩy dễ làm cho chúng ta bỏ qua.

Trong thời đại mà không phải nhiều người dám cất tiếng nói thật về những giá trị giả, những thói đời đen trắng, những bất công xã hội... thì sự cất tiếng một cách dũng cảm và bền bỉ của Đỗ Toàn Diện cho thấy lương tâm và trách nhiệm của người cầm bút. Và cũng cho thấy thể loại thơ trào phúng không mất đi hay lỗi thời mà nó đang tìm một cách nói khác để hoà vào đời sống hiện đại.