Sơ kính tân trang 梳鏡新妝

Sơ kính tân trang 梳鏡新妝 là một tác phẩm truyện thơ Nôm được viết vào năm Gia Long thứ 3 (1804), dài 1484 câu thơ chủ yếu theo thể lục bát, xen lẫn các bài thơ Đường luật, câu đối và điệu từ, tác phẩm được đánh giá là một quyển tự truyện tiểu thuyết hoá về chính cuộc đời và mối tình thực ngoài đời của tác giả. Nội dung tác phẩm là một bản tình ca buồn, than khóc cho mối duyên tình đẹp đẽ nhưng đầy ngang trái giữa đôi uyên ương thi sĩ Phạm Kim (hiện thân của tác giả Phạm Thái) và Quỳnh Thư (hiện thân của người yêu ông là Trương Quỳnh Như). Đặt trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của những năm cuối triều Lê và thời Tây Sơn, tác phẩm không chỉ phản ánh tâm trạng bất đắc chí, chán nản của tầng lớp nho sĩ trước sự sụp đổ của các thần tượng phong kiến mà còn thể hiện khát vọng tự do yêu đương, thoát ly khỏi những ràng buộc khắt khe của lễ giáo truyền thống. Sơ kính tân trang đánh dấu một cột mốc quan trọng trong văn học Việt Nam khi khuynh hướng trữ tình, đề cao cảm xúc cá nhân bắt đầu chiếm ưu thế so với khuynh hướng đạo lý cổ truyền.

Nội dung của Sơ kính tân trang có thể được chia thành các phần:
1. Đính ước giữa hai họ Trương, Phạm và bước đường phiêu du của Phạm Kim: Phạm công (tướng võ, quê Từ Sơn) và Trương công (quan văn, quê Kiến Xương) là hai bạn thân thiết. Họ đính ước gả con cho nhau để thắt chặt tình thân, trao đổi vật làm tin là một cái gương vàng (kim kính) và một cái lược ngọc (châu sơ). Phạm công sinh được con trai đặt tên là Phạm Kim. Tuy nhiên, khi giặc giã nổi lên, Phạm công tham gia phong trào Cần Vương nhưng thất bại và qua đời. Sau khi mẫu thân mất, Phạm Kim vì chán ngán thời thế đã từ giã gia đình, đi phiêu du khắp các danh lam thắng cảnh ở miền Bắc (Dục Thuý, Thần Phù, Hương Tích, Đồ Sơn...) để khuây khoả.

2. Cuộc tình duyên với Quỳnh Thư: Trên đường phiêu lãng, Phạm Kim tình cờ quen biết và yêu say đắm Quỳnh Thư, con gái một vị Trương công khác (không phải người bạn của cha mình) tại Thuý Hoa đường. Hai người thường xuyên xướng hoạ thơ văn và thề bồi chung thuỷ.

3. Quỳnh Thư bị ép duyên và tự vẫn, Phạm Kim đi tu: Khi Phạm Kim phải về quê lo việc nhà, một viên đô đốc ở kinh kỳ nghe tiếng Quỳnh Thư xinh đẹp đã đến ép cưới con mình. Để giữ trọn lời thề với Phạm Kim, Quỳnh Thư đã tự vẫn. Phạm Kim đau đớn khôn cùng khi nhận được tin dữ. Sau khi được linh hồn Quỳnh Thư báo mộng sẽ tái thế để nối lại duyên xưa, chàng quyết định lánh mình vào cửa Phật, tu tại chùa Kim Sơn.

4. Phạm Kim gặp gỡ Thuỵ Châu (hậu thân của Quỳnh Thư): Vị Trương công bạn cũ của cha Phạm Kim năm 60 tuổi mới sinh được một cô con gái, đặt tên là Thuỵ Châu. Thuỵ Châu có nhan sắc và tài văn chương xuất chúng. Để tránh lệnh tuyển cung phi, nàng cải trang nam nhi đi lánh nạn và tình cờ đến thăm chùa Kim Sơn. Tại đây, Thuỵ Châu và nhà sư Phạm Kim đã có dịp đọ tài cao thấp qua các bài thơ đối đáp.

5. Phạm Kim kết duyên cùng Thuỵ Châu: Phạm Kim hoàn tục, về ở tại nhà một bậc vương hầu và nghe thấy tiếng đàn quen thuộc của Thuỵ Châu ở vườn sau. Qua việc đối chiếu bàn tay (có dấu vết son) và các vật làm tin (gương, lược), hai người nhận ra nhau chính là đôi lứa đã được đính ước từ trước và Thuỵ Châu chính là hậu thân của Quỳnh Thư. Hai người kết hôn, sinh con đẻ cái và sống hạnh phúc.