Những người bán hàng rong (1861) Коробейники

Phân tích trường ca “Những người bán hàng rong” của Nekrasov

1.Hoàn cảnh sáng tác

Trường ca “Những người bán hàng rong” (Коробейники) được sáng tác năm 1861, đăng trên tạp chí Современник (Người đương thời) số 10. Năm 1862, tác phẩm được in thành sách trong bộ “Những cuốn sách đỏ”, một tủ sách dành riêng cho quảng đại quần chúng, mỗi cuốn chỉ bán với giá 3 kopeck.

Ý tưởng viết trường ca đến với Nekrasov trong một chuyến đi săn cùng nông dân Gavrila Zakharov, người mà ông đã trân trọng đề tặng tác phẩm như một người bạn thân thiết. Trong chuyến đi ấy, Gavrila kể cho nhà thơ nghe chuyện một thợ săn dùng khẩu súng hai nòng bắn hạ cùng lúc hai con chim dẽ, rồi kể tiếp vụ sát hại hai người bán hàng rong tại huyện (hạt) Miskovo. Câu chuyện này đã trở thành nội dung chính của trường ca.

2. Khuynh hướng văn học và thể loại

“Những người bán hàng rong” là trường ca mang đậm chủ nghĩa hiện thực. Các nhà cách mạng dân chủ đương thời xem đây là một tác phẩm có tính cổ động, góp phần đưa giới trí thức đến gần nhân dân hơn. Đây là trường ca của nhân dân: viết cho nhân dân, về nhân dân, và nước Nga hiện lên qua chính cái nhìn của người dân lao động.

Về thể loại, đây là trường ca sử thi mang màu sắc du hành, theo bước chân của hai người bán hàng rong đi khắp nước Nga.

3.Chủ đề, tư tưởng và kết cấu

- Chủ đề

Chủ đề của trường ca là tội ác nảy sinh ngay trong lòng nhân dân. Thực ra, Коробейники có ít nhất ba lớp chủ đề:

- Cuộc sống phiêu bạt, bấp bênh của những người bán hàng rong.
- Bức tranh rộng lớn về nước Nga nông thôn sau cải cách nông nô năm 1861.
- Bi kịch của những con người lương thiện bị nghèo đói và bất công xã hội nghiền nát.

Vụ giết người chỉ là đỉnh điểm của toàn bộ câu chuyện chứ không phải mục đích của tác phẩm.

- Tư tưởng chủ đạo
Tác phẩm phản ánh quan điểm của các nhà cách mạng dân chủ: tính cách và hành động của con người chịu sự quy định bởi hoàn cảnh xã hội; những tội ác xảy ra trong dân bắt nguồn từ cuộc sống nghèo đói, cực khổ và những điều kiện sinh tồn khắc nghiệt.

- Bố cục

Trường ca gồm sáu phần, mỗi phần đều mở đầu bằng một câu đề từ lấy từ dân ca, giúp soi sáng ý nghĩa của nội dung sắp kể. Toàn bộ trường ca được tổ chức như một chuyến đi. Hai người bán hàng rong đi qua: làng quê, đồng ruộng, nhà thờ, quán rượu, đầm lầy, rừng sâu… Mỗi chặng đường lại mở ra một lát cắt của xã hội Nga. Vì vậy người đọc có cảm giác như đang cùng họ đi xuyên qua nước Nga.

Nekrasov sau này còn phát triển kết cấu ấy lên quy mô lớn hơn trong trường ca “Ai là người hạnh phúc ở nước Nga?” (Кому на Руси жить хорошо).

4. Tóm tắt theo phần:

Phần 1

Đêm sương phủ trên cánh đồng lúa mạch đen, chàng bán hàng rong Vanhia chờ người yêu Kachia. Thay vì mặc cả, Vanhia còn muốn Kachia trả giá cao hơn. Cuộc gặp gỡ ấy không chỉ vì chuyện mua bán mà còn vì tình yêu.
Vanhia mang cho Kachia rất nhiều hàng hoá, nhưng nàng chỉ nhận một chiếc nhẫn ngọc lam làm kỷ vật, bởi nàng không muốn ăn diện khi chưa được ở bên người mình yêu. Vanhia hứa sẽ bán hết hàng trước lễ Pokrov rồi trở về cưới nàng. Đến chiều hôm sau, Vanhia mới đuổi kịp người bạn đồng hành là lão Tikhonưch. Anh giải thích rằng mình chậm trễ vì còn phải bán vải.

Phần 2

Ở đâu có hai người bán hàng rong đặt chân tới, ở đó các cô gái, phụ nữ trẻ và cả các bà già đều kéo đến. Họ bán đủ loại hàng: vải vóc, xà phòng; phấn hồng; nhẫn gắn đá màu… Tikhonưch thề thốt lấy lòng khách hàng nên việc buôn bán rất trôi chảy. Các bà các cô tiêu sạch số tiền dành dụm, còn cãi cọ nhau vì mua bán. Hai người bán hàng cũng bị mắng vốn đôi chút, nhưng họ chỉ cười rồi tiếp tục lên đường.

Phần 3

Ý nghĩa của đề từ mang tính biểu tượng: nhân dân phải uống cạn chén đắng của số phận.
Ra khỏi làng, hai người chia tiền lãi. Tikhonưch đứng rất lâu làm dấu thánh trước nhà thờ để cầu xin tha tội. Họ bàn chuyện buôn bán ngày càng khó khăn vì chiến tranh. Thanh niên bị bắt đi lính, phụ nữ khóc tiễn chồng con, đàn ông tìm đến quán rượu. Hai người nhớ lại lời viên chức quản lý quán rượu từng cười nhạo dân nghèo, coi họ như những kẻ làm thuê cho mình, vì mọi đồng tiền họ kiếm được cuối cùng đều chảy vào túi ông ta. Tikhonưch cho rằng dân quê đã nghèo lại còn nghiện rượu nên chẳng bận tâm về việc quần áo đẹp. Ông tin chiến tranh là dấu hiệu của ngày tận thế, và đến lúc ấy những người bán hàng rong cũng sẽ phải trả giá vì bán hàng quá đắt.
Vanhia phản bác: dẫn thêm chút lời từ người khác cũng đâu phải điều ghê gớm.

Phần 4

Hai người gặp đâu, ngủ đấy. Trên đường họ gặp đủ hạng người: người kéo thuyền, nông dân, mục đồng, người giữ chó săn, tù binh Thổ Nhĩ Kỳ…, vừa trò chuyện vừa pha trò. Việc buôn bán chẳng kiếm được bao nhiêu, bữa ăn cũng luôn thiếu thốn. Vanhia đề nghị ghé vào một trang viên quý tộc. Tikhonưch giải thích rằng bây giờ giới quý tộc không còn sống ở nông thôn nữa; họ đều chuộng hàng thời trang Paris nên chẳng mua hàng rong.
Ông nhớ lại thời xưa, khi các bà chủ trang viên thường mời người bán hàng vào tận phòng ăn, mua rất nhiều vải, hoa tai và chuỗi hạt cho con cái. Có lần họ còn mua cả gánh hàng để phát cho các cô gái trong ngày hội múa vòng.

Phần 5

Đề từ nói rằng: Có khi đường vòng lại gần hơn đường thẳng. Kacherina phải chờ đợi Vanhia trong khắc khoải. Mặc dù nàng luông bận rộn công việc đồng áng: gặt lúa mạch đen, dập lúa, xe sợi lanh. Kachia nuôi mơ ước Vanhia sẽ cưới cô, còn cô sẽ cố sống sao cho vừa lòng chồng và mẹ chồng. Thời gian đó, ngày lễ Pokrop đã đến, những người bán hàng rong đã bán hết hàng và đang vội vã quay về nhà. Tikhonưch thấy lo lắng về số tiền bán hàng đã thu được, đang mang theo. Họ đi qua các khu dân cư để về Kostroma. Khi ở làng Truba, họ do nghe lời khuyên của nông dân, nên đi đường thẳng qua vùng đầm lầy.

Phần 6

Đề từ lấy từ những khúc sử ca dân gian, báo hiệu cái chết của một chàng trai. Ở chương cuối, hai người bán hàng rong bị một viên kiểm lâm kiêm cướp trong rừng dùng súng hai nòng bắn chết để cướp khoảng một nghìn rúp. Nhưng kẻ sát nhân cũng tự huỷ hoại cuộc đời mình khi bị bắt và phải vào ngục. Điều đáng chú ý là Nekrasov vẫn dành cho hắn sự cảm thông, bởi chính hoàn cảnh đã đẩy hắn tới tội ác. Trong khi đó, tác giả mỉa mai bọn quan lại: số tiền cướp được đã bị chúng biển thủ trước khi quan toà tới điều tra.

Trong phần cuối còn có một câu chuyện lồng vào do Tikhonưch kể về người thợ dệt Tit, bị kết án oan và ngồi tù mười hai năm. Sau khi được trả tự do, biết vợ phản bội mình, Tit sáng tác một bài ca. Tikhonưch cất tiếng hát bài ca ấy giữa khu rừng để tự khích lệ mình.

Chính bài ca của người hành khất là tư tưởng chủ đạo trong toàn bộ trường ca. Qua đó Nekrasov khẳng định: nguyên nhân sâu xa của mọi đau khổ trên đất Nga — không chỉ của con người mà cả núi rừng, đồng ruộng và muông thú — chính là cái lạnh và cái đói. Hai tai hoạ ấy có thể đẩy con người đến bất cứ hành động nào.

5. Hệ thống nhân vật

Các nhân vật trong trường ca đều mang tính điển hình, vì thế tác giả hầu như không miêu tả ngoại hình. Chỉ riêng tên kiểm lâm giết người được khắc hoạ bằng chân dung cụ thể nhằm nhấn mạnh tính chất phản diện. Vanhia và Tikhonưch không chỉ là hai người bán hàng. Họ còn tượng trưng cho hai thế hệ. Vanhia còn trẻ, tính tình thật thà hơn, đang yêu Kachia,, tin rằng chỉ cần chăm chỉ sẽ có tương lai. Anh tôn trọng lời hứa, chỉ mong bán hết hàng để kiếm tiền trở về cưới người mình yêu.

Tikhonưch tuổi đời già hơn, vốn từng trải, hiểu sâu sắc cuộc đời, biết phải dối trá mới bán được hàng, đã trải qua quá nhiều đau khổ. Một người đã mất gần hết niềm tin. Ông sống theo phương châm: “Không lừa dối, không bán nổi hàng. Mua gian bán lận” Đó gần như là khiếm khuyết duy nhất của ông. Ngoài ra ông là người khôn ngoan, giàu kinh nghiệm và biết vô số câu chuyện đời.

Kachia

Một cô gái nông dân bình thường. Ước mơ của nàng chỉ là lấy chồng và có một gia đình hạnh phúc. Kachia xuất hiện không nhiều. Nhưng nàng mang đầy đủ vẻ đẹp của cô gái Nga trong dân ca: chung thuỷ, hiền hậu, biết chịu đựng, không tham của cải.Chi tiết nàng chỉ nhận chiếc nhẫn ngọc lam mà không lấy cả gùi hàng rất quan trọng. Điều nàng cần là người yêu, chứ không phải quà tặng. Sau cái chết của Vanhia, số phận Kachia không được nhắc tới nữa.
Qua đó Nekrasov cho thấy xã hội khi ấy coi nhẹ số phận của người phụ nữ đến mức nào.

Tit
Người thợ dệt trung thực trong câu chuyện của Tikhonưch. Cuộc đời ông bị huỷ hoại chỉ vì một bản án oan. Ngay cả lời xin lỗi của vị quan toà cũng không thể trả lại những năm tháng đã mất.

Các hình tượng phản diện

Kẻ cướp giết người là nhân vật phản diện trực tiếp. Nhưng theo Nekrasov, còn đáng trách hơn hắn là những thế lực đã đẩy hắn đến tội ác.
Những hình tượng tiêu cực trong trường ca gồm:
-nhà vua, kẻ làm hao tổn quốc khố và gây nên chiến tranh (được thể hiện bằng các ẩn dụ):
-người quản lý quán rượu, bóc lột dân nghèo;
-các viên chức xét xử, vì sai lầm mà đày Tit vào ngục;
-chính quyền thả mặc cho tội ác nảy sinh;
-những bà quý tộc già keo kiệt, sống giả tạo với “mọi thứ đều vá víu, buộc chằng”.

Bài ca của Tit là trung tâm tư tưởng

Nhiều người tưởng cao trào là cảnh bắn chết hai người bán hàng. Thực ra không phải. Về mặt tư tưởng, đỉnh cao của trường ca chính là bài ca của Tit. Sau khi trải qua: án oan, mất gia đình, mất nghề kiếm sống, mất sạch nhà cửa… Tit không còn oán trách riêng ai. Ông chỉ còn thấy: Khắp nước Nga đâu đâu cũng là đói và rét. Nghĩa là bi kịch của mình chỉ là một phần của bi kịch dân tộc. Nhờ bài ca ấy, cái chết của Vanhia và Tikhonưch không còn là một vụ án riêng lẻ nữa mà trở thành biểu tượng cho số phận của biết bao người Nga nghèo.

6. Nghệ thuật

Các nhân vật tích cực được khắc hoạ bằng: những tính từ mang màu sắc dân gian;
Nhiều thành ngữ, tục ngữ, cách nói quen thuộc trong văn học truyền miệng. Ngôn ngữ của nhân vật cũng như của toàn bộ trường ca rất gần với tiếng nói bình dân. Trong tác phẩm xuất hiện nhiều: từ khẩu ngữ, cách nói dân dã, từ địa phương…

-Thể thơ và vần luật

Trường ca được viết bằng dolnik (дольник) — một thể thơ trung gian giữa thơ âm tiết và thơ trọng âm. Nekrasov sử dụng thể thơ này để mô phỏng nhịp điệu của những bài dân ca Nga.
Vần daktyl được xen kẽ với vần nam, còn cách gieo vần chủ yếu là vần chéo.

-Thiên nhiên không chỉ là phông nền Trong thơ của Nekrasov, thiên nhiên luôn sống cùng con người. Ví dụ: cánh đồng lúa mạch, màn sương, đầm lầy, khu rừng, đêm tối…đều thay đổi theo diễn biến câu chuyện. Đặc biệt ở chương cuối. Con đường càng đi càng hoang vắng. Đầm lầy càng lúc càng tối. Người đọc linh cảm tai hoạ sắp xảy ra rất lâu trước khi phát súng nổ.
Đó là nghệ thuật tạo dự cảm (предчувствие) rất điêu luyện.

7.Vì sao Коробейники nổi tiếng đến vậy?

Tác phẩm “Những người bán hàng rong” nổi tiếng không phải chỉ vì giá trị văn học. Ngay từ cuối thế kỷ XIX, chương I đã được phổ nhạc thành bài dân ca “Коробейники”. Điều thú vị là trên thế giới ngày nay, rất nhiều người không biết bài hát ấy xuất phát từ Nekrasov. Họ chỉ biết giai điệu nổi tiếng của trò chơi Tetris, thực chất được lấy từ bài dân ca “Коробейники”.

Nếu cần nêu bật giá trị lớn nhất của trường ca trong một câu thì sẽ là: Nekrasov không kể một vụ án mạng, mà kể về một xã hội trong đó người lương thiện, người bị oan và cả kẻ sát nhân đều là nạn nhân của đói nghèo, bất công và số phận.

Đó cũng là lý do Коробейники vẫn được xem là một trong những trường ca hiện thực xuất sắc nhất của Nekrasov, và là bước chuẩn bị quan trọng cho kiệt tác “Ai là người hạnh phúc ở nước Nga?” sau này.