Tượng đài Pushkin Памятник Пушкину

…Và im lặng bốn bề.

Không thêm lời người nói.

Tiếng vọng tới tan dần.

Rồi đi cùng mệt mỏi…
Những câu thơ ngọt vần

viết xong bằng máu đổ,
ngã ra đất im lìm.

Rồi chúng cùng chậm rãi

và trìu mến mắt nhìn.

Thấy lạnh lùng, hoang dại,

và sao lạ khác thường.
Những bác sĩ đầu bạc,
bên làm chứng đi cùng

tuyệt vọng cúi nhìn người ngã xuống.

Trên đầu là những vì sao,
run run cao giọng hát
trên cao, gió đã ngừng…
Đại lộ càng vắng ngắt.
bão tuyết rú không dừng.

Đại lộ càng vắng lặng.
Và bão tuyết não nùng.
Rồi mái đầu thi sỹ
ngả xuống vẻ mệt nhoài.

… Đêm hôm nay
dù giường xoay ngang dọc
trằn trọc, mắt chong chong

vẫn thú vị hơn công việc

phải sừng sững đứng không

suốt đêm trên bệ tượng.

Chúng tôi xin giới thiệu một số trích đoạn chính của bài báo này:

<…….>
Từ những dòng thơ này bắt đầu câu chuyện về một trong những suy tưởng nhiều tầng ý nghĩa nhất của Brodsky về Pushkin. Văn bản, có lẽ được viết ngay từ buổi đầu con đường thơ ca của ông, hoá ra không phải là nỗ lực thời trẻ nhằm tôn kính bậc thầy, mà là phát ngôn chín chắn về bản chất của ký ức thi ca, về sự im lặng, âm vang, sự biến mất — và về cách lời thơ sống lâu hơn con người.

Bài thơ “Tượng đài Pushkin” của Iosif Brodsky mở đầu bằng đề từ lấy từ trường ca của Eduard Bagritsky — và ngay từ đó đã rõ: chúng ta đang đứng trước một cuộc đối thoại, nhưng không phải trong số những người đồng thuận. Giữa cái hào hùng, đầy khí thế của Bagritsky và giọng điệu kiềm chế, gần như xa cách của Brodsky là cả một vực sâu. Cả hai đều nói về Pushkin, nhưng dường như bàn về hai nhà thơ khác nhau. Ở Bagritsky là máu thịt, cuộc đấu súng, tình yêu dành cho Goncharova, những sự kiện tiểu sử. Còn ở Brodsky không phải là con người, mà là hình tượng siêu hình, gần như một tinh thể tinh thần, một thực thể tan hoà vào vĩnh hằng. Với Bagritsky, thì Pushkin là biểu tượng chính trị; với Brodsky, thì Pushkin là hình tượng sự trở lại vĩnh hằng của thi ca.

Brodsky cố ý loại bỏ tất cả những gì thừa: tiểu sử, chi tiết, cảm xúc. Pushkin của ông không phải là người đã ngã xuống trong cuộc đấu súng, không phải nhân vật của một bi kịch, mà là nhà thơ đã hoà nhập với sáng tác của chính mình, đi vào cõi vĩnh hằng không phải bằng thể xác mà bằng lời thơ. Và ở đây có một điểm rất thú vị: cú pháp bị bẻ gãy, trong câu dường như có hai chủ ngữ nhưng chỉ có một hành động. Thơ ca và nhân cách của tác giả trở nên gần như không thể phân biệt. Cái chết ở đây không phải là điểm kết thúc, mà là sự biến đổi. Không phải ngẫu nhiên mà nhà nghiên cứu người Ý Annelisa Alleva từng viết rằng điều Brodsky quan tâm không phải là phát súng như một sự kiện, mà là những gì xảy ra sau đó: tiếng vọng, sự im lặng, sự biến mất.

Chính vì vậy bài thơ bắt đầu bằng dấu chấm lửng — như thể một tiếng động vừa ngân lên rồi tắt hẳn, và giờ đây sự im lặng xuất hiện. Thủ pháp này biến khoảng lặng thành ý nghĩa: tất cả những gì quan trọng đã xảy ra, giờ chỉ còn lại việc suy ngẫm. Mà không phải bằng hành động, mà bằng khoảng chân không của âm thanh. Brodsky thực sự dựng nên thơ ca từ sự trống rỗng — từ “tiếng vọng”, “sự im lặng”, “không ai nói thêm gì”. Ông biến âm thanh thành thứ gợi mở ý nghĩa, còn im lặng trở thành vật mang theo tiếng vọng của thơ ca.

Điều này là sự đáp lại Pushkin: trong bài thơ “Tiếng vọng”, nhà thơ nói về sự bất khả của đối thoại, về việc thơ ca bao giờ cũng là lời đáp lại thế giới. Brodsky dường như đưa ra lời đáp ấy — bằng chính văn bản của mình. “Tượng đài” của ông trở thành tiếng vọng mà nhân vật trữ tình của Pushkin chờ đợi nhưng rốt cuộc không bao giờ nghe thấy.

Cũng đáng chú ý là cách thời gian vận hành trong bài thơ. Nhờ những khoảng ngắt và những dấu chấm lửng, văn bản dường như được kéo dài ra. Mỗi giây phút được cảm nhận như cả một cõi vĩnh hằng. Nếu đây là bộ phim, máy quay sẽ làm chuyển động chậm lại đến mức tối đa, trong nền chỉ còn nghe tiếng gió thở và tiếng tuyết xào xạc. Chỉ có thiên nhiên là chuyển động — những vì sao run rẩy, trận bão tuyết cất tiếng hát, còn nhà thơ thì bất động, quan sát, rồi dần dần biến mất.

Khi phần thứ hai bắt đầu, mọi thứ thay đổi. Pushkin lại xuất hiện — lần này như một tượng đài. Nhưng pho tượng ấy không gợi cảm giác sùng kính. Trái lại, nó có vẻ mệt mỏi, cô độc, vô dụng. Gió thổi, đại lộ vắng, thời tiết lạnh lẽo, không thân thiện — tất cả tạo nên hình ảnh của cõi hư vô lạnh giá. Nhà thơ không còn là nhân vật, không còn là nhà tiên tri, mà là hình hài bằng đá, “đúc từ những thứ phế liệu”.

Nhưng chính ở đây lại chứa cốt lõi của vấn đề. Brodsky cho thấy đời sống đích thực của nhà thơ sau khi chết không nằm trong tượng đồng mà nằm trong thơ ông, trong những gì còn vang lên — trong tiếng bão tuyết hát, trong tiếng trang sách mở ra nghe xào xạc. Tượng đài có thể chỉ là cái vỏ rỗng, nhưng thơ ca mới là thứ có sự sống. Ý tưởng ấy sắc lạnh, thậm chí tàn nhẫn, nhưng ở Brodsky không có sự khoan nhượng. Ông phá bỏ huyền thoại quen thuộc để tạo ra một huyền thoại mới: nhà thơ không phải là người đứng trên bệ tượng, mà là người đã tan vào vĩnh hằng — vào ngôn ngữ, vào những câu thơ, vào sự im lặng.

Cách tiếp cận hình tượng nhà thơ như vậy không phải là trường hợp cá biệt ở Brodsky. Trong những bài thơ khác, ông cũng mỉa mai văn hoá dựng tượng đài cho các nhà thơ lớn: ông đề nghị dựng tượng đài vinh danh dối trá, so sánh tuyết với “đá cẩm thạch dành cho người nghèo”, nói về sự mệt mỏi của nhân vật đứng trên tượng đài. Tư tưởng chính của ông là: được nghe thấy quan trọng hơn được bất tử hoá.

Nhưng ở đây, trong “Tượng đài Pushkin”, đằng sau sự mỉa mai còn ẩn giấu một điều lớn hơn. Ngay cả trong cái lạnh và sự trống rỗng vẫn vang lên khả năng về một dạng vĩnh hằng khác, đích thực hơn — nơi nhà thơ tồn tại không phải như hình tượng bằng đồng, mà như tiếng nói trong thơ. Không phải như một biểu tượng, mà như một phần của không gian, thời gian và siêu hình học. Không phải con người, mà là sức mạnh tự nhiên.

Điều thú vị là sau này, vào năm 1994, Brodsky còn trở lại với hình tượng về tượng đài Pushkin trong bài thơ “Bên tượng đài Pushkin ở Odessa”. Nhưng khi ấy không còn là tranh luận mà là thừa nhận mối tương đồng: cả hai nhà thơ đều là tù nhân của thời gian, đông cứng lại trong kim loại và trong lời thơ.

Brodsky không chỉ viết về Pushkin — ông đối thoại với Pushkin về bản chất của thơ ca. Nếu đối với Pushkin, nhà thơ là nhà tiên tri, người có lời thơ làm thay đổi thế giới, thì đối với Brodsky, nhà thơ dường như là một phần của dòng chảy vĩnh hằng, nơi thơ ca quan trọng hơn tiểu sử.

Bài thơ “Tượng đài Pushkin” của Iosif Brodsky không chỉ hướng đến hình tượng nhà thơ vĩ đại — nó còn bước vào cuộc đối thoại tinh tế và nhiều tầng với truyền thống văn học cổ xưa, bắt nguồn từ nhà thơ La Mã Horace.

Trong bài “Exegi monumentum” (“Tôi đã dựng một tượng đài”, tiếng Latinh), Horace khẳng định: vinh quang đích thực của nhà thơ không cần đến đá hay đồng — chất liệu của nhà thơ là ngôn ngữ, còn thước đo là thời gian. Pushkin, tiếp nối truyền thống ấy, đã viết: “Ta đã dựng cho mình một tượng đài không do bàn tay tạo nên…” — qua đó khẳng định rằng di sản thi ca của ông sẽ vượt qua cả cái chết lẫn sự huỷ hoại của mọi tượng đài vật chất. Có ý nghĩa biểu tượng khi ông nói: “Tượng đã ngẩng cao đầu bất khuất” — bởi một tượng đài như vậy không thể được xây dựng theo nghĩa vật chất, nhưng có thể được dựng lên trong ý thức của các thế hệ.

Brodsky bước vào cuộc đối thoại ấy và đưa ra một cách nhìn khác. Ông không tìm cách bất tử hoá Pushkin, theo cách một nhà điêu khắc chẳng hạn. Ông dường như hoà tan hình tượng nhà thơ vào chính những câu thơ của ông. Ở đây không có đồng và cẩm thạch, không có những chi tiết tiểu sử và sự hào nhoáng — chỉ có tiếng nói, văn bản, tiếng vọng trong ký ức văn hoá. Pushkin của Brodsky không đứng đó, kiêu hãnh vươn cao — ông “hạ mình xuống” trong không gian của ngôn ngữ, trở thành một phần của tấm vải dệt nên truyền thống thi ca.

Như vậy, Brodsky không chỉ tiếp tục câu chuyện về “tượng đài không do bàn tay tạo nên” — ông còn xác định lại hình thức của nó: tượng đài đích thực dành cho nhà thơ không phải là thứ vươn cao lên, mà là thứ còn ở lại bên trong những lời thơ và bên trong chúng ta.

“Tượng đài Pushkin” là cuộc trò chuyện về những gì còn lại sau nhà thơ. Brodsky nhắc chúng ta rằng điều quan trọng không phải là tượng đài có đứng giữa quảng trường hay không — mà là những câu thơ của ông có còn vang lên trong đầu chúng ta hay không. Và chừng nào những dòng thơ đó còn vang vọng, Pushkin, cũng như chính Brodsky, vẫn còn ở bên chúng ta.

(Bài của tác giả:
Гордина Ева Александровна. Россия. Казан.
XIII Международная независимая литературная Премия «Глаголица»

Có sự hỗ trợ của ChatGPT).