Xích Bích hoài cổ 赤壁懷古

Đây là một bài tuyệt cú vịnh sử, được Đỗ Mục sáng tác khi nhà thơ đi qua vùng được coi là chiến trường Xích Bích xưa. Nơi đây gắn với trận Xích Bích năm Kiến An thứ 13 (208), khi liên quân Tôn Quyền - Lưu Bị đánh bại đại quân của Tào Tháo, tạo tiền đề cho cục diện chia ba thời Tam Quốc. Xích Bích là một khúc sông trên Trường Giang thuộc tỉnh Hồ Bắc. Nguyên soái Chu Du nhờ gió đông nổi lên mới dùng hoả công đốt cháy các chiến thuyền của Tào Tháo.

Bài thơ mở đầu từ một vật rất nhỏ: mũi kích gãy bị vùi trong cát nhưng chưa hoàn toàn hoen mục. Nhà thơ nhặt lên, mài rửa và từ dấu tích ấy liên tưởng đến những biến động lớn của lịch sử. Cách khơi chuyện bằng một di vật khiến quá khứ xa xưa hiện lên cụ thể, như vẫn còn lưu dấu trong hiện tại. Hai câu cuối đặt ra một giả định táo bạo: nếu gió đông không giúp Chu Du thực hiện kế hoả công, có lẽ Đông Ngô đã thất bại, và hai nàng Kiều sẽ bị bắt đưa về đài Đồng Tước. Qua số phận giả định của nhị Kiều, nhà thơ nói đến vận mệnh của cả một quốc gia, đồng thời gợi suy ngẫm rằng thành bại trong lịch sử không chỉ do tài năng của anh hùng mà đôi khi còn phụ thuộc vào thời thế và cơ hội.

Bài thơ nổi bật ở lối lấy nhỏ nói lớn: từ một ngọn kích gãy mà luận bàn chuyện hưng vong, từ số phận hai người phụ nữ mà hình dung sự diệt vong của Đông Ngô. Nhà thơ không trực tiếp kể lại trận đánh mà dùng liên tưởng, giả định và hình tượng giàu sức gợi, khiến bài thơ tuy chỉ có bốn câu nhưng hàm chứa một trường liên tưởng lịch sử rộng lớn.