Thanh minh 清明 • Tiết thanh minh

Sách Giang Nam thông chí chép rằng khi Đỗ Mục làm thứ sử Trì Châu, ông từng đi qua Hạnh Hoa thôn ở Kim Lăng và uống rượu tại đó.

Thanh minh vốn là tiết trời xuân tươi sáng, đồng thời cũng là dịp người xưa tảo mộ, tưởng nhớ tổ tiên, đoàn tụ và du xuân. Trong hoàn cảnh ấy, một người phải đơn độc đi đường xa càng dễ nảy sinh nỗi buồn. Mưa xuân rơi dai dẳng khiến cảnh vật trở nên mờ lạnh, bước chân thêm mỏi mệt và tâm trạng người lữ khách càng rối bời, cô quạnh. Hai câu đầu dựng nên hoàn cảnh và tâm trạng: mưa bụi giăng đầy trong tiết thanh minh, người đi đường buồn bã như muốn đứt hồn. Hai câu sau chuyển sang một tình huống giàu sức sống hơn. Người lữ khách hỏi nơi có quán rượu để nghỉ chân, tránh mưa, sưởi ấm và giải sầu; chú mục đồng không đáp bằng lời mà chỉ tay về phía thôn Hạnh Hoa ở xa. Bài thơ kết thúc ngay tại cử chỉ ấy, để niềm hi vọng về một nơi trú chân thấp thoáng hiện ra giữa màn mưa.

Bài thơ sử dụng ngôn ngữ giản dị, tự nhiên, không dùng điển cố khó hiểu nhưng vẫn giàu sức gợi. Kết cấu bốn câu vận động rõ ràng theo trình tự khởi – thừa – chuyển – hợp: câu đầu dựng cảnh, câu thứ hai tả tình, câu thứ ba đặt câu hỏi và câu cuối trả lời bằng hành động. Diễn biến cảm xúc cũng chuyển dần từ lạnh lẽo, buồn bã sang một chút ấm áp và hi vọng. Đặc biệt, chữ “phân phân” vừa gợi những hạt mưa xuân nhỏ và dày, vừa như diễn tả tâm trạng rối bời của người đi đường. Câu cuối chỉ đưa ra hình ảnh “mục đồng xa chỉ Hạnh Hoa thôn”, không kể tiếp người lữ khách có đến quán rượu hay không. Lối kết thúc hàm súc ấy mở rộng khoảng trống tưởng tượng và tạo nên dư vị xa xôi, nhẹ nhàng cho toàn bài.