Ẩm tửu kỳ 01 飲酒其一 • Uống rượu kỳ 01

Lời dẫn: “Dư nhàn cư quả hoan, kiêm tỉ dạ dĩ trường, ngẫu hữu danh tửu, vô tịch bất ẩm. Cố ảnh độc tận, hốt yên phục tuý. Ký tuý chi hậu, triếp đề sổ cú tự ngu. Chỉ mặc toại đa, từ vô thuyên thứ. Liêu mệnh cố nhân thư chi, dĩ vi hoan tiếu nhĩ.” 余閑居寡歡，兼比夜已長，偶有名酒，無夕不飲。顧影獨盡，忽焉復醉。既醉之後，輒題數句自娛。紙墨遂多，辭無詮次。聊命故人書之，以為歡笑爾。 (Ta ở nhàn rỗi thường ít niềm vui, mà đêm mỗi ngày mỗi dài thêm, ngãu nhiên có thứ rượu ngon, không đêm nào không uống. Nhìn bóng mình rồi một mình uống cạn, thoáng cái đã say. Sau khi say, liền viết mấy câu tự vui. Bởi giấy mực vốn nhiều, lời chẳng phân biệt trước sau, bèn nhờ người bạn chép lại để lấy làm vui.)

Ẩm tửu là chùm thơ được sáng tác khoảng năm 417 và được thâu thập trong Đào Uyên Minh tập. Tuy có đề chung về uống rượu, đây không đơn thuần là thơ ca tụng men rượu, mà rượu chủ yếu là phương tiện để ông giãi bày về nhân sinh quan của mình. Hai mươi bài không tạo thành một câu chuyện liên tục, lời tựa nói rõ những câu thơ được viết sau các lần uống say, không có thứ tự. Tuy nhiên, khi đặt cạnh nhau, chúng tạo thành một thế giới tư tưởng thống nhất, xoay quanh các phạm trù chân - nguỵ, tỉnh - say, vinh - nhục, cùng - đạt và xuất - xử.

Bài mở đầu này nêu tư tưởng bao quát cho cả chùm thơ: suy và vinh, cùng và đạt không phải những trạng thái cố định. Chúng thay nhau như nóng và lạnh trong vòng vận động của tự nhiên. Điển tích Thiệu Bình cho thấy địa vị từng cao sang đến đâu cũng có thể tiêu tan. Tuy nhiên, Đào Uyên Minh không dùng câu chuyện ấy để than thân. Ông nhìn sự thay đổi bằng thái độ của một “đạt nhân”: một khi đã hiểu thấu quy luật thịnh suy thì không còn băn khoăn vì được mất. Chén rượu ở cuối bài vì thế không chỉ dùng để quên sầu. Nó tượng trưng cho sự tự giải thoát sau khi nhà thơ đã nhận thức được tính vô thường của vinh nhục. Bài thơ đi từ quan sát sự đổi thay của cuộc đời đến tâm thế an nhiên: hiểu lẽ thịnh suy, không chạy theo phú quý, lấy rượu và đời sống tự tại làm bạn.