Dùng font cỡ nhỏ Dùng font cỡ vừa Dùng font cỡ lớn
RSS feed Chia sẻ trên Facebook

Hồ Chí Minh (Nguyễn Ái Quốc, Nguyễn Tất Thành) - 胡志明

Thơ » Việt Nam » Hiện đại


Hồ Chí Minh
» Hiện danh sách 56 người yêu thích
» Hiện tiểu sử tác giả
1. Vô đề (I)
1
61. Thế nạn hữu mẫn tả báo cáo
1
2. Khai quyển
2
62. Lại sang
1
3. Tại Túc Vinh nhai bị khấu lưu
1
63. Văn thung mễ thanh
3
4. Nhập Tĩnh Tây huyện ngục
1
64. Song thập nhất
1
5. Thế lộ nan
1
65. Cảnh báo (Thập nhất nguyệt thập nhị nhật)
2
6. Tảo
4
66. Chiết tự
1
7. Ngọ
1
67. Lữ quán
1
8. Vấn thoại
2
68. Tảo tình
2
9. Ngọ hậu
3
69. Việt hữu tao động (Ung báo, Xích đạo tấn 14-11)
1
10. Vãn
1
70. Anh phóng Hoa đoàn
1
11. Tù lương
2
71. Giải vãng Vũ Minh
1
12. Nạn hữu xuy địch
6
72. Bào Hương cẩu nhục
1
13. Cước áp
1
73. Trúc lộ phu
1
14. Học dịch kỳ
2
74. Ngục đinh thiết ngã chi sĩ-đích
1
15. Vọng nguyệt
6
75. Công lý bi
1
16. Phân thuỷ
1
76. Tân Dương ngục trung hài
1
17. Trung thu
1
77. Ký Nê Lỗ
1
18. Đổ
1
78. Đăng quang phí
1
19. Đổ phạm
1
79. Ngục trung sinh hoạt
1
20. Nạn hữu Mạc mỗ
2
80. Quách tiên sinh
1
21. Nạn hữu nguyên chủ nhiệm L
1
81. Mạc ban trưởng
1
22. Song thập nhật giải vãng Thiên Bảo
1
82. Thiên Giang ngục
1
23. Tẩu lộ
1
83. Tháp hoả xa vãng Lai Tân
1
24. Mộ
3
84. Tha tưởng đào
1
25. Dạ túc Long Tuyền
1
85. Lai Tân
1
26. Điền Đông
2
86. Đáo Liễu Châu
1
27. Sơ đáo Thiên Bảo ngục
4
87. Cửu bất đệ giải
1
28. Nạn hữu chi thê thám giam
1
88. Dạ bán
1
29. Các báo: Hoan nghênh Uy-ki Đại hội
1
89. Đáo trưởng quan bộ
1
30. Tự miễn
1
90. Tứ cá nguyệt liễu
1
31. Dã cảnh
3
91. Bệnh trọng
1
32. Chúc than
1
92. Đáo Quế Lâm
2
33. Quả Đức ngục
1
93. Nhập lung tiền
1
34. Long An Lưu Sở trưởng
1
94. ?!
1
35. Tảo giải
2
95. ?
1
36. Đồng Chính (thập nhất nguyệt nhị nhật)
1
96. Đáo Đệ tứ chiến khu Chính trị bộ
1
37. Nạn hữu đích chỉ bị
2
97. Chính trị bộ cấm bế thất
2
38. Dạ lãnh
3
98. Mông ưu đãi
1
39. Bang
2
99. Triêu cảnh
1
40. Lạc liễu nhất chích nha
1
100. Thanh minh
2
41. Long An – Đồng Chính
1
101. Vãn cảnh
1
42. Nhai thượng
1
102. Ngũ khoa trưởng, Hoàng khoa viên
1
43. Lộ thượng
3
103. Hạn chế
1
44. Trưng binh gia quyến
1
104. Dương Đào bệnh trọng
1
45. Giải trào
1
105. Bất miên dạ
2
46. Vãng Nam Ninh
2
106. Cửu vũ
1
47. Cảnh binh đảm trư đồng hành
1
107. Tích quang âm
1
48. Điệt lạc
1
108. Độc Tưởng công huấn từ
3
49. Bán lộ đáp thuyền phó Ung
2
109. Lương Hoa Thịnh tướng quân thăng nhậm phó tư lệnh
1
50. Nam Ninh ngục
1
110. Tặng Tiểu Hầu (Hải)
1
51. Nạp muộn
1
111. Thu cảm
1
52. Thính kê minh
3
112. Nhân đỗ ngã
1
53. Nhất cá đổ phạm "ngạnh" liễu
2
113. Trần khoa viên lai thám
1
54. Hựu nhất cá
1
114. Hầu chủ nhiệm ân tặng nhất bộ thư
1
55. Cấm yên (Chỉ yên đích)
2
115. Mông thượng lệnh chuẩn xuất lung hoạt động
1
56. Dạ bán văn khốc phu
1
116. Thu dạ (I)
1
57. Hoàng hôn
2
117. Tình thiên
4
58. Công kim
1
118. Khán "Thiên gia thi" hữu cảm
1
59. Thuỵ bất trước
3
119. Tức cảnh
1
60. Ức hữu
2
120. Kết luận
1
1. Đối nguyệt
2
11. Tặng Bùi công
1
2. Đăng sơn
2
12. Tặng Võ công
3
3. Báo tiệp
1
13. Thất cửu
7
4. Ly Bắc Kinh
2
14. Thu dạ
3
5. Mậu Thân xuân tiết
5
15. Thướng sơn
5
6. Nguyên tiêu
11
16. Tư chiến sĩ
2
7. Nhị vật
1
17. Vô đề (II)
1
8. Phỏng Khúc Phụ
6
18. Vọng Thiên San
1
9. Tân xuất ngục học đăng sơn
5
19. Vịnh Thái Hồ
6
10. Tầm hữu vị ngộ
2
20. Vịnh Vạn Lý Trường Thành
1
1. Ai sang Niu Yoóc mà coi 32. Tặng toàn quyền Đờ-cu
2. Đảng ta 33. Tức cảnh Pác Bó
2
3. Đi thuyền trên sông Đáy 34. Thăm lại hang Pác Bó
4. Bài ca du kích 35. Thơ chúc Tết năm 1942 (Nhâm Ngọ)
5. Ca đội tự vệ 36. Thơ chúc Tết năm 1946 (Bính Tuất)
6. Ca binh lính
1
37. Thơ chúc Tết năm 1947 (Đinh Hợi)
7. Ca sợi chỉ 38. Thơ chúc Tết năm 1948 (Mậu Tí)
8. Công nhân 39. Thơ chúc Tết năm 1949 (Kỷ Sửu)
9. Cảm ơn người tặng cam 40. Thơ chúc Tết năm 1950 (Canh Dần)
10. Cảnh khuya
1
41. Thơ chúc Tết năm 1951 (Tân Mão)
11. Cảnh rừng Việt Bắc 42. Thơ chúc Tết năm 1952 (Nhâm Thìn)
12. Chế Nguyễn Hải Thần
2
43. Thơ chúc Tết năm 1953 (Quý Tị)
13. Chơi trăng 44. Thơ chúc Tết năm 1954 (Giáp Ngọ)
14. Con cáo và tổ ong 45. Thơ chúc Tết năm 1956 (Bính Thân)
15. Dân cày 46. Thơ chúc Tết năm 1959 (Kỷ Hợi)
16. Gửi nông dân 47. Thơ chúc Tết năm 1960 (Canh Tý)
17. Hòn đá
1
48. Thơ chúc Tết năm 1961 (Tân Sửu)
18. Kêu gọi thiếu nhi
1
49. Thơ chúc Tết năm 1962 (Nhâm Dần)
19. Không đề 50. Thơ chúc Tết năm 1963 (Quý Mão)
20. Khen 11 cháu dân quân gái thành phố Huế 51. Thơ chúc Tết năm 1964 (Giáp Thìn)
21. Khen tặng hai cháu liên lạc trong bộ đội chiến khu II 52. Thơ chúc Tết năm 1965 (Ất Tị)
22. Khuyên thanh niên 53. Thơ chúc Tết năm 1966 (Bính Ngọ)
23. Lịch sử nước ta
1
54. Thơ chúc Tết năm 1967 (Đinh Mùi)
24. Nhóm lửa
1
55. Thơ chúc Tết năm 1968 (Mậu Thân)
25. Pác Bó hùng vĩ 56. Thơ chúc Tết năm 1969 (Kỷ Dậu)
1
26. Phụ nữ 57. Thư trung thu 1951
27. Sáu mươi tuổi 58. Thư trung thu 1952
1
28. Tặng các cụ lão du kích 59. Trẻ chăn trâu
1
29. Tặng công an nhân dân vũ trang
1
60. Trồng cây
30. Tặng cháu Nông Thị Trưng 61. Việt Nam độc lập
31. Tặng thống chế Pê-tanh 


 

Lời truyền miệng nhân gian về nỗi bất hạnh của một số nhà trí thức Nho gia - kinh nghiệm điền dã

Vanachi

Con chim bạt gió lạc loài kêu thương

Vanachi

Đăng ký: 31/5/2004
Số bài: 24448

Tác giả: Trần Quốc Vượng


Đây là một thể nghiệm tri thức bất ngờ của tôi trong khi đi công tác điền dã ở đồng bằng Bắc bộ trong mấy năm qua.

Bất ngờ, vì tôi không dự kiến trước và cũng không định nhằm vào đó khi đi điền dã (thường trước / trong mỗi công cuộc điền dã, tôi thường hoạch định - ít nhất là trong đầu óc - một dự tính tìm tòi nào đó, về khảo cổ, lịch sử hay là folklore ....).

Bất ngờ, vì trong phạm vi sách vở mà tôi đọc được ở Việt Nam, tôi chưa thấy ai viết về vấn đề này trong tiểu sử của các vị trí thức nho gia của Việt Nam mà tôi sẽ kể ra dưới đây.

Tôi không khẳng định rằng những điều tôi viết ra dưới đây là những sự thực lịch sử (vérités historiques) - theo cái nghĩa là vì chúng đã không được ghi lại trong một tài liệu nào đó ở đương thời hay ở một thời kỳ tương đối muộn hơn, trong chính sử, dã sử hay là địa phương chí ....

Đây là những lời truyền miệng nhân gian, cho nên cùng lắm, chúng chỉ có thể coi là những giai thoại (anecdote) mà, nếu không khó tính lắm, ta cũng có thể gọi là những giai thoại lịch sử.

Với tư cách là một nhà nghiên cứu Dân gian học (Folkloriste), chứ không phải là một nhà sử học trong trường hợp này, tôi có quyền coi chúng là những đối tượng sưu tập và nghiên cứu của mình hay đó cái "sở tri" (object de connaissance) của tôi, với tư cách một chủ thể "năng tri" (subject connaissant).

Nó có thể có ích trong việc nghiên cứu Folklore Việt Nam hay trong việc tìm hiểu Tâm Thức Dân Gian (Popular Mentality) Việt Nam hiện vẫn còn sống động.

Nói theo kiểu Pháp, những điều tôi cố gắng ghi lại một cách trung thực qua công tác điền dã dưới đây là THẬT mà không chắc là THỰC (vrai mais pas nécessaire réel). Ngồi rỗi ở Cornell thì viết chơi, vậy thôi .....

***

Tôi bắt đầu từ câu chuyện một vị tiến sĩ vô danh ở làng Đường Lâm, nay thuộc huyện Ba Vì, ngoại thành Hà Nội.

Vô danh, vì dân làng quên tên vị tiến sĩ này rồi và vì tôi cũng không biết. Có thể biết (là có hay không, một vị tiến sĩ của Đường Lâm), nếu ta chịu khó tra cứu danh sách các tiến sĩ Đại Việt qua sách Đăng Khoa Lục, hiện tàng trữ ở Thư Viện Khoa Học Xã Hội Trung ương, hay qua việc lần tìm tên tuổi các vị tiến sĩ ở 82 tấm bia "Tiến sĩ đề danh" hiện còn đặt để ở Văn Miếu Hà Nội. Nhưng tôi cũng chưa làm được việc này (vì làm biếng mà thôi).

Làng Đường Lâm - nay thuộc xã Đường Lâm - là quê hương của hai vị anh hùng dân tộc : BỐ CÁI ĐẠI VƯƠNG PHÙNG HƯNG ở thế kỷ VII và NGÔ VƯƠNG QUYỀN ở thế kỷ X. Dân làng này rất tự hào, vì làng họ là một làng "đặc biệt": một làng sinh hai vua, mà lại đều là anh hùng dân tộc, không có vấn đề gì phải "xét lại" cả.

Vậy là một làng rất đáng được nghiên cứu, ít nhất là về phương diện lịch sử và bảo tàng học. Ở đây còn lăng và đền thờ Ngô Quyền, đền thờ Phùng Hưng và một tấm bia cổ đời Trần nói về sự tích Phùng Hưng. Cùng một vài truyền thuyết dân gian ..... Nhưng lạ thay, ở Đường Lâm không còn một gia đình họ PHÙNG hay họ NGÔ nào khả dĩ có thể xem là con cháu xa đời của hai người anh hùng dân tộc (ở gần đó thì có làng Phùng Xá của Phùng Khắc Khoan - nhân vật lịch sử thế kỷ XVI).

Theo kinh nghiệm điền dã của giáo sư Từ Chi (Trần Từ) và của tôi, thì mỗi làng Việt Nam cổ truyền thường được chia làm nhiều GIÁP (một tập hợp dân làng theo lứa tuổi (classes d'âge) và chỉ bao gồm đàn ông thôi (Société des Hommes), với số lượng chẵn, bắt đầu là 2 (như hai "nửa làng", theo cấu trúc lưỡng phân-lưỡng hợp (dualist structure), rồi có thể, với thời gian, phân hóa kiểu "lưỡng phân" (chia 2) thành 4,8,v.v...

Trong một cuộc điều tra hồi cố (rétrospective) cuối thập niên 60 (GIÁP đã không còn tồn tại ở các làng quê Bắc Bộ sau Cách Mạng tháng tám 1945), tôi gặp một bất ngờ ở Đường Lâm: các cụ già ở đây - còn tham gia sinh hoạt hàng Giáp trước 1945 và còn nhớ rõ tên và số giáp cùng cái giáp mà đàn ông gia đình mình tham dự, theo kiểu cha truyền con nối - bảo với tôi rằng: làng Đường Lâm có 3 giáp: Giáp Đông, Giáp Bắc, Giáp Nam (những cái tên này (Đông, Bắc, Đoài ..) từ lâu chỉ còng là những tên tượng trưng thôi, nhưng vẫn phản ánh rằng đã có một thời kỳ (như vẫn hiện còn sau Cách Mạng tháng tám ở miền trung) mỗi làng Việt Nam được phân chia thành Giáp theo địa vực, như một tổ chức dân vệ (quân sự) địa phương, sau mới mang ý nghĩa thuần túy xã hội, dân gian, theo lớp tuổi).

Vì sao làng Đường Lâm chỉ gồm có 3 Giáp?

Vì lý thuyết cấu trúc lưỡng hợp (structure dualiste) được gợi hứng từ chủ thuyết của Claude Lévi Strauss mà chúng tôi ứng dụng vào Việt Nam là sai? Hay vì một lý do riêng biệt (cas spécial) của làng Đường Lâm? Kinh nghiệm điền dã, được chúng tôi học hỏi từ André Leroi Gourhan, mách bảo chúng tôi rằng: Bất cứ một vấn đề gì đề xuất ra khi đi điền dã thì phải hỏi đi hỏi lại và hỏi nhiều người khác nhau. Với kinh nghiệm ấy áp dụng ở Đường Lâm, cuối cùng tôi được dân làng cho biết rằng: Làng Đường Lâm trước đây ba, bốn trăm năm - thời gian mơ hồ (temps vague) của Trí Nhớ dân gian (mémoire populaire) - vốn có 4 Giáp.

Tôi thở ra nhẹ nhõm. Thế là "lý thuyết cấu trúc Đôi" của chúng tôi vẫn đúng. Cái Giáp thứ bốn ấy là giáp nào và nó đi đâu rồi? Đó là Giáp Đoài (giáp Tây). Hiện nó vẫn còn đấy, ở phía tây làng Đường Lâm, nhưng từ lâu nó đã chạy biệt xã. Quả thật, trên điền dã, tôi còn trông thấy làng Đoài ở phía tây sát nách làng Đường Lâm. Và làng Đoài Giáp này đã trở thành một trường hợp đặc biệt của Tổ chức (Structure organisationnelle) làng xã Việt Nam: 1 xã = 1 làng = 1 giáp. Vì sao Đoài giáp tách khỏi làng gốc Đường Lâm để trở thành một làng riêng?

Đây là lời giải thích của các cụ già làng:

- Vào thời Lê (1427-1527 rồi 1592-1786-TQV chú), trong làng có một người học trò đi thi đậu Tiến Sĩ (học vị cao nhất ở một Đại Việt theo nho giáo ngày xưa). Phép vua ngày trước cho các vị tân khoa tiến sĩ được rước biển "Ân Tứ Vinh Quy" về làng; và cả hàng tổng hàng xã phải đi đón rước vị tiến sĩ đó và dựng cho vị tiến sĩ mới một cái nhà - tùy tâm, tùy lực của hàng xã hàng tổng. Đấy là một thủ pháp khuyến khích việc học, việc thi, đem lại vinh dự lớn (và cả quyền lợi nữa) cho vị tiến sĩ đó cùng cả họ ("một người làm quan - vì đậu tiến sĩ rồi, sau 1, 2 tháng sẽ được bổ ngay một chức quan, tối thiểu là tri huyện), cả họ được nhờ" (thành ngữ dân gian). Về lý thuyết, đấy cũng là vinh dự của cả làng, cả tổng (nhưng có thể vì thế mà làng, xã, tổng mất một số đất công cùng nhân lực, vật lực để làm nhà cho vị tiến sĩ đó. Thành ngữ dân gian cũng có câu: "Chưa đỗ ông nghè (tiến sĩ), đã đe hàng tổng".

Nhưng dân làng Việt Nam ngày xưa còn sống và ứng xử theo kiểu "phép VUA thua lê. LÀNG". Không hiểu sao (dân làng không còn nhớ nữa) lần này dân làng Đường Lâm không đi đón rước vị tiến sĩ người làng này. Theo cách giải thích duy vật chất (matérialiste), ta sẽ nghĩ đến lý do dân làng sợ hao phí tài sản, đất đai ... Song trong nhiều trường hợp khác thì không hẳn như vậy: Người tiểu nông Việt Nam - và người Việt Nam nói chung - không nề hà gì trong việc bỏ ra một số tiền của lớn cho một danh vị hão hay là ảo tưởng, một chức nhiêu, chức xã, một đám ma, đám cưới hay một hội hè, đình đám.. vốn có tác dụng phá vỡ cái đơn điệu buồn bã hay quá bình lặng của sinh hoạt làng quê.

Chỉ riêng giáp Đoài (tức 1/4 làng Đường Lâm cũ) - hẳn là giáp của ông nghè tân khoa - cử người đi đón rước ông tiến sĩ. Và thế là ông tiến sĩ tìm cách rửa hận. Sau khi được làm quan, ông đã xin - và được triều đình chuẩn y - cho tách giáp Đoài ra khỏi cơ cấu hành chính - xã hội của làng/xã Đường Lâm để trở thành một làng/xã riêng: Làng Đoài giáp, xã Đoài giáp. Tên đó và tổ chức đó còn tồn tại cho đến ngày nay ... (Hiện nay việc tách xã, nhập xã ở Việt Nam vẫn phải do chính phủ trung ương xét duyệt).

Nhiều ông thầy mác-xít giảng bài ở Đại Học Việt Nam cho rằng việc tăng làng, tăng xã ở Việt Nam là do lý do kinh tế, do sự dồn ép vì tăng trưởng số dân (pression démographique), do sự khai thác thêm đất đai ... Ở trường hợp làng Đường Lâm/Đoài Giáp, đấy là một lý do phi kinh tế (non-économique), một lý do văn hóa-xã hội: ông nghè - bậc trí thức lớn người làng - có vấn đề với dân làng!

Lý do sâu xa gì của việc Đường Lâm đối xử không tốt với ông nghè làng mình thì cả tôi, cả dân làng hiện nay không còn biết nữa ... Ở một vài làng khác mà tôi đã đến thăm cũng có câu chuyện dân gian tương tự ở Đường Lâm nhằm giải thích việc tách làng, lập làng mới. Vậy đó là một "motif" của folklore Việt Nam.

***

Bây giờ đến trường hợp TRƯƠNG HÁN SIÊU, một danh sĩ thời Trần. Tiểu sử ông này thì khá là rõ ràng.

Ông người làng Phúc Am, huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình cũ, nay là Hà Nam Ninh. Xuất thân nghèo hèn, có tài văn chương, trở thành môn khách của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, vì vậy được tiến cử ra làm quan ở triều đình nhà Trần, đến bậc đại quan (Hàn Lâm Học Sĩ, khi mất 1354, tặng chức Thái Bảo).

Tuy đã làm quan, nhưng, như Toàn Thư ghi lại, ông vẫn bị quý tộc triều đình khinh bỉ là thôn cầu cước (chân đá cầu nhà quê), nghĩa là một kẻ quê mùa. Khi làm quan ở Lạng Sơn, ông gả con gái cho thủ lĩnh thiểu số ở địa phương (Quang Lang - gần Chi Lăng ngày nay) cũng bị các triều quan đàm tiếu, chê bai ......

Ông là tác giả bài Bạch Đằng Giang Phú, một áng văn chương nổi tiếng ở đời Trần. Ông cũng là một trong những kiện tướng trong giới nho sĩ bình dân lên tiếng bài bác Phật Giáo, với những bài văng bia bài Phật dựng ngay ở một số chùa, trong đó có bài Linh Tế Tháp Ký khắc để ngay ở chân tháp Linh Tế (thị xã Ninh Bình), ngay gần làng quê của ông. Ông là người đặt tên cho núi Non Nước ở quê ông, một cái tên chữ Hán mang ý đẹp: Dục Thúy Sơn (Núi như hình con chim trả đang tắm gội).

Co một điều này ít ai để ý tới: Khi về già, ông lại tỏ ý hối hận về việc lầm lỗi đi công kích Phật Giáo ở thời trẻ của mình.

Trong bài Dục Thúy Sơn, ông viết: Phù thế như kim biệt Nhàn thân ngộ tạo phi
Dịch: Đời lênh đênh trước khác nay Thân nhàn mới biết ngày trước lầm to (Trần Văn Giáp dịch)

Thế là đến khi về già, về hưu, tà tà ra khỏi việc quan, việc đời, cái chất duy ly Nho giáo trong ông đã nhường bước - ít ra là một phần - trước nhu cầu tâm linh-tôn giáo, hình như khó có thể hiểu được ở một CON NGƯỜI.

Việc chuyển biến tư tưởng của ông ở thế kỷ XIV thời mạt Trần làm tôi nhiều phen nghĩ đến cái trường hợp của nhiều cán bộ cộng sản hiện nay ở Hà Nội, Việt Nam.

Thời trẻ, họ hăng hái hoạt động cách mạng, vào Đãng Cộng Sản, theo chủ thuyết mác-xít vô thần (athéiste). Họ ủng hộ hoặc tự mình tham gia phá hủy không ít đình chùa miếu đền. Họ ngăn cản nhân dân - người dân thường - đi lễ bái, hội hè, đình đám. Nhưng bây giờ về già, về hưu, thì họ lại cũng trở về với nhân dân. Nhiều người bây giờ đi giữ đền, giữ đình, giữ chùa. Nhiều người vẫn ở nhà với con cháu nhưng mồng một, ngày Rằm theo lịch Trăng, ho cũng đi lễ đền, lễ chùa; trước còn e dè, dấu diếm, sau thì công khai. Nhiều người, thậm chí, còn nghiên cứu cả Phật giáo nữa và một số không ít lăm vẫn tin vào thần thánh, ma quỉ ... nghĩa la một thứ "animisme" cuối mùa ... Họ giác ngộ hay là họ suy thoái? Cũng là tùy cách nhìn.

Có nghiệm sinh (vécu) điều này thì mới hiểu được cái ứng xử của một số vị quan-nho sĩ các triều trước: trong đời sống chính trị thì có vẽ "duy lý" lắm - "quỉ thần kính nhi viễn chi" như đức thánh Khổng đã dạy mà! Nhưng trong đời sống hàng ngày và khi về già thì họ lại mê tín đủ chuyện. Tôi chưa bao giờ tin rằng Nho giáo thời xưa cũng như chủ nghĩa Mác-Lê Nin ngày nay đã từng chiếm được địa vị độc tôn ở trong xã hội, trong ý thức hê. Việt Nam, trong tâm thức dân gian .... Luôn luôn là một tình trạng hỗn dung (syncrétic).

Trở lại trường hợp Trương Hán Siêu. Về già, ông làm gác Gió Mây (Phong Vân Các) ở trên núi Dục Thúy, ngay cạnh tháp Phật để ngày ngày lên dạo chơi, ngắm cảnh. Và làm nhà ngay chân núi Non Nước, cạnh ngôi đền mẫu, giữa ngã ba sông. Sống một mình, trơ trọi một nhà, không có làng xóm láng giềng chi cả ....

Làng ông ở ngay gần đó thôi, cách vài cây số theo cách tính thời nay, sao ông không về làng với họ mạc, xóm giềng? Dân làng ông ngày nay - và lời truyền miệng lan rộng cả khắp vùng quanh núi Non Nước - nói rằng: Ông ghét bỏ dân làng và dân làng cũng chẳng ưa gì ông....

Khi ông mất, thì làng xóm cũng chẳng thờ phụng gì. Ngôi đền thờ ông - mà người làm sách ngồi ở tận kinh đô viết - bảo là ở quê ông, kỳ thật là ở chân núi Non Nước, trên nền nhà cũ của ông. Mà bây giờ cũng chẳng còn nữa. Và cũng chẳng ai buồn nghĩ đến việc dựng lại ....

Vì sao vậy? Cái vấn đề của ông với dân làng vẫn cứ là một điều bí ẩn, day dứt ... Vì dân tin Phật mà ông ghét Phật chăng? Cái đó cũng có thể có một phần. Nhưng tôi e rằng đó chưa phải là điều cơ bản. Dù chưa biết gì, nhưng tôi tiên cảm thấy đó là do cái căn cước xã hội (social identity) hơn là lý do tôn giáo. Vì về mặt tôn giáo, người Việt Nam cổ truyền được cái Đức Bao Dung (Generosity), ít kỳ thị tôn giáo.

Họ hay kỳ thị về lý lịch. Điều này ta sẽ thấy rõ hơn ở dưới đây.

***

Bây giờ ta nói đến trường hợp CHU VĂN AN. Ông sinh trưởng vào buổi mạt Trần, khi chế độ quân chu? Phật giáo đã tới hồi suy vong. Không biết bao giấy mực đã dốc ra để viết về ông. Người đầu tiên có lẽ là Trần Nguyên Đán, học trò tinh thần và bạn ông, nghe tin ông nhận lời từ quê ra Thăng Long dạy Quốc Tử Giám đã ví ông như sao Bắc Đẩu, như núi Thái Sơn, chèo lái trên Biển Học mà đổi mới phong tục, kỳ vọng ông sẽ biến suy thành thịnh. Bộ Tứ Thư Thuyết Ước của ông đã mất về tay giặc Minh, căn cứ trên lời bình của Lê Quý Đôn mà học gia? Nguyễn Đăng Thục nêu giả thuyết về Nho Học Chu Văn An với tinh thần "cùng lý chánh tâm" là Tâm Học, khác xa Tống Nho "cách vật trí tri" và còn đi trước cả Vương Dương Minh. Thơ ông có bảy bài được Bùi Huy Bích chép lại trong Hoàng Việt Thi Tuyển thì Lê Hữu Mục phát hiện tới năm bài là nói về cảnh chiều tà mà vẫn giữ tinh thần lạc quan. Nhưng mọi người nói về ông như là một điển hình khí tiết của nhà Nho, khẳng khái, trung thực, tiết tháo, dâng vua bài Thất Trảm Sớ xin chém bảy kẻ quyền thần, được bình luận là bài văn bất hủ "nghĩa cảm quỉ thần".

Vua không nghe lời, ông treo mũ áo ở Văn Miếu, từ quan về Chí Linh ở ẩn, trở lại với biệt hiệu "Gã tiều phu đi ở ẩn" (Tiều Ẩn).

Tôi là một học trò trường Chu Văn An, lại cũng làm nghề dạy học, nên cũng hơn một lần xưng tụng ông về nhân cách nhà giáo và ám thị về sự thiếu nhân cách và thiếu tôn trọng nhân cách nhà giáo ở thời buổi ngày nay. Nhưng những vấn đề đó không phải là chủ đề của bài này.

Là một kẻ "bất cơ" (không chịu ràng buộc - non-conformiste) và tò mò, từ lúc 12 tuổi viết bài chính tả: "Ông Chu Văn An người làng Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông", tôi vẫn tự dặn lòng sẽ có ngày về thăm quê hương Thanh Liệt (thôn Văn). Ba chục năm sau, tôi mới có dịp về Thanh Liệt để thăm thú di sản folklore Hà Nội - Sông Tô.

Hỡi cô thắt lưng bao xanh Ghé qua Thanh Liệt thì vào làng anh Làng anh Tô Lịch trong xanh Có nhiều vãi nhản ngon lành em ăn.

Làng thật đẹp, ấy thế mà vì sao khi từ quan đi ở ẩn, Chu Văn An không về làng mà lại đi sang tận núi Phượng Hoàng Chí Linh xứ Đông? (Năm ngoái, 1989, tôi đã tới thăm Phượng Hoàng Sơn, Kỳ Lân Sơn ở Chí Linh với hang động kỳ thú và lăng đền Chu Văn An trang nghiêm). Người ta thường bảo rằng Chí Linh có núi (Phượng Hoàng, Kỳ Lân ..), có sông (Kinh Thầy), cảnh "sơn thủy hữu tình" hơn Thanh Liệt, thích hợp với người ở ẩn hơn, lại xa kinh kỳ Thăng Long hơn, chứ Thanh Liệt chỉ có sông Tô, không có núi, lại quá gần Thăng Long - Hà Nội. Cũng là một lẽ ....

Nhưng khi đến Thanh Liệt ta lại bất ngờ bắt gặp một cảnh tình quá ơ thờ đối với Chu Văn An so với việc luận bình ồn ào, náo nhiệt về ông ở chốn kinh kỳ. Không một di tích nào về Chu Văn An được giữ ở Thanh Liệt. Huyền tích cũng không.

Là một nhà Folklore học, tôi lại bắt gặp huyền tích Chu Văn An dạy học hay đến mức con vua Thủy Tề cũng đội lốt người lên theo học ở làng Bằng Liệt: ở đây còn Đền Càn, thờ vị học trò thủy cung này của Chu Văn An và ngôi mả (tượng trưng) gọi là mả thuồng luồng bên bờ sông Tô Lịch. Ở làng Bằng, tôi cũng thu được huyền tích về con vua Thủy Tề, cảm ân nghĩa và theo yêu cầu (thử thách?) của thầy Chu Văn An mà hy sinh thân mình để làm mưa; mà lời kể của người dân quê ngày nay khớp đúng với "ma thuật cầu mưa" theo qui luật Đồng Đại (Synchronicity) mà Mircea Eliade hay Carf Gustav Jung gọi là "nguyên lý liên hệ đồng thời không nhân quả". Học trò thủy cung Chu Văn An hòa nước trong nghiên mực rồi rảy ra khắp bốn phương, tung cả bút lẫn nghiên lên trời tạo nên một cơn "mưa đen". Nghiên mực rơi xuống Vĩnh Ninh - Thanh Trì làm thành Đầm Mực (ở ô trũng này có than bùn nên nước luôn luôn đen), bút lông rơi xuống làng Tó (Tả Thanh Oai) nên làng này sau này phát đạt văn chương (đây là quê hương của Ngô Thì Nhậm-danh sĩ thời Tây Sơn, thế kỷ XVIII, và Ngô Gia Văn Phái).

Huyền tích về Chu Văn An hiện hữu ở làng Bằng (Bằng Liệt), làng Tó (Tả Thanh Oai), làng Viềng (Vĩnh Ninh-Đầm Mực), đền thờ ông thì lại ở Huỳnh Cung là nơi tương truyền ông mở trường dạy học mà những tể tướng Lê Quát, Phạm Sư Mạnh, những đại danh sĩ, đại nho cuối Trần là ra đời từ trường đó ....

Một sự im lặng về ông ở chính làng quê ông Thanh Liệt. Cho nên lối chép Sử-Văn là Chu Văn An mở trường dạy học ở quê ông cũng không đúng nốt. (Ông mượn đất cuối làng bên - Huỳnh Cung - để dựng trường học). Vì sao quê hương ông không tự hào về ông mà lại để thiên hạ đề cao ông, thờ ông và thần hóa ông? Còn ở Thanh Liệt lại chỉ có một đền thờ thiêng, quanh năm dân làng và quanh miền đến lẽ bái: đó là đền thờ tướng Phạm Tu - quê gốc Thanh Liệt, sử Trung Hoa chép tên là đại tướng của Lý Nam Đế. Khó nghĩ đến lý do "bụt chùa nhà không thiêng", vốn cũng là thói thường của tâm thức dân gian. Nhưng nhà học gia? Vũ Tuân Sán và tôi đã tìm thấy cuốn Gia Phả của dòng họ Chu Văn An. Và ở đó có câu chuyện chưa từng được ai chép lại khi viết về Chu Văn An:

Ông không phải gốc người Thanh Liệt theo tâm thức "quê Cha đất Tổ" của người Việt Nam. Thanh Liệt chỉ là quê mẹ ông. Cha ông - Chu Văn Hưng - là một người Tàu (chinois). Một khách thương Phúc Kiến, vì chạy loạn Mông Cổ mới sang Đại Việt và trú cư ở làng Thanh Liệt. Theo qui chế làng xã Việt Nam, ông là người ngụ cư chứ không phải người làng. Mà cũng theo qui chế ấy thì người ngụ cư sau khi phải đóng góp việc làng qua ba đời mới được công nhận là người làng và có quyền lợi bình đẳng như người làng. Cho nên Chu Văn An cũng chưa được xem là người Thanh Liệt. Cái "mặc cảm ngụ cư" ất trong xã hội thôn dã Việt cổ truyền là rất nặng nề, cho tới trước Cách Mạng tháng tám 1945.

Theo tôi, chính do mặc cảm đó mà dân làng im lặng về ông. Do mặc cảm đó mà ông phải mở trường học ở làng bên rồi làng bên thờ ông chứ không làng quê mẹ đẻ. Khi từ quan đi ở ẩn, ông cũng vì mặc cảm ấy mà không về làng. Ngày trước dù đi đâu, ở đâu, ngày Tết cũng phải về quê lễ Tổ, thăm mô. Tổ, thăm họ hàng. Và tuyệt đại đa số quan lại Việt Nam, khi trí sĩ (về hưu) là về làng quê gốc.

Đi trệch ra khỏi ứng xử truyền thống đó, phần lớn - nếu không phải tất cả các trường hợp - là có "vấn đề" chi đó với làng, với xóm.

Tôi suy luận chăng? Vì ông Trương, ông Chu người đời Trần, cách đây 6,7 trăm năm có lẻ, chứ có phải người đời Lê, đời Nguyễn gần đây đâu mà còn kiểm chứng được? Cũng có thể.

Song tôi xin lấy hai nhân vật đời Trần khác làm ví dụ (hai người thường, làm quan, không phải quí tộc Trần, vì quí tộc Trần có ấp phong, họ không về quê nhưng về ấp phong của mình - như Trần Hưng Đạo về Vạn Kiếp - đã được xem là quê hương thứ hai):

Phạm Ngũ Lão, người đời Trần, quê ở Phù Ủng, Ân Thi, Hưng Yên cũ (nay là Hải Hưng). Khi ông mất, nhà ông biến thành đền thờ ông, nay vẫn còn nguy nga, tráng lệ; dân Phù Ủng tự hào về ông, giữ nhiều truyền thuyết về ông và có di cư ra Hà Nội (phố Lý Quốc Sư) thì vẫn rước bài vị ông ra thờ ở đền "Phù Ủng Vọng Từ".

Trần Cụ, người đời Trần, giỏi đàn, giỏi bắn nỏ ... Ông có mối hận với dân làng - như Toàn Thư chép và đã thề là không bao giờ bước chân về làng nhưng đi bằng thuyền và từ thuyền ghé nhà, ngồi ngay lên phản chứ không bao giờ dẫm chân xuống đất làng quê nữa ..

***

Từ chuyện Chu Văn An, tôi xin chuyển qua chuyện NGUYỄN TRÃI, người cũng về Côn Sơn ở ẩn như Chu Văn An mà không về quê hương Nhị Khê. So với Chu Văn An, Ức Trai "tốt phúc" hơn, vì ở làng Nhị Khê còn có đền thờ Nguyễn Trãi. Nhưng nếu tinh ý một chút, ta sẽ thấy ngôi đền đó khá là mới (đời Nguyễn) và vị danh sĩ tập hợp thơ văn ông thành Ức Trai Di Tập là người làng Nhị Khê và cũng là ở đời Nguyễn thôi (Dương Bá Cung). Nguyễn là thời phục hồi Nho, trọng Nho và trọng việc đề cao các bậc đại nho ngày trước. Nhị Khê là một làng nho học, nhiều dòng họ ở đây có người đỗ đạt. Tới Nhị Khê mà chỉ nói tới Nguyễn Trãi thôi là người làng rất khó chịu.

Điều ai cũng thấy là qua thơ văn, Nguyễn Trãi rất nặng tình với Côn Sơn. Qua mấy trăm bài thơ Hán-Nôm, ông nhắc đến Nhị Khê được một, hai lần, ai cũng lấy làm lạ. Còn về Côn Sơn, ông nhắc đến hoài hoài. "Loạn hậu đáo Côn Sơn cảm tác". Sau loạn, ông cũng về Côn Sơn (1407-1417), bất đắc chí với triều đình, ông cũng về Côn Sơn và viết bài từ Côn Sơn Ca tuyệt bút. Trong khi đó không một bài thơ nào giành riêng cho quê hương Nhị Khê cả. Vì sao?

Tìm hiểu lý lịch Nguyễn Trãi, ta thấy ông người gốc Chí Linh xứ Đông. Ông nội ông, vì nghèo khó, mới bỏ quê lên ở Nhị Khê. Với Nhị Khê, ông nội ông và bố ông vẫn là người ngụ cư. Còn ông thì phần lớn ở Thăng Long rồi ở Tây Đô (Thanh Hóa). Ông nhẹ tình với Nhị Khê cũng phải ...

***

Bây giờ ta chuyển qua nói về ĐẶNG TRẦN CÔN, tác giả Chinh Phụ Ngâm Khúc (bản chữ Hán), ra đời đầu thế kỷ XVIII.

Ở đại học Yale, năm 1986, Huỳnh Sanh Thông đã dịch và xuất bản Chinh Phụ Ngâm Khúc bằng tiếng Anh. Rất gần đây tạp chí văn học Thời Tập (số 3-1990) tiếng Việt bên California có bài viết rất hay về "Mối tình tuyệt vọng của Đặng Trần Côn và Đoàn Thị Điểm". Cả hai tài liệu đang lưu hành ở Mỹ này đều viết như ở Việt Nam rằng ông Đặng Trần Côn người làng Nhâm Mục - tên nôm là làng Mọc - huyện Thanh Trì tỉnh Hà Đông (nay đã thuộc ngoại thành Hà Nội), năm sinh không rõ (khoảng 1710), đậu Hương Cống, trượt thi Hội, được bổ làm Huấn Đạo, năm 1740 triều Cảnh Hưng được thăng tri huyện Thanh Oai rồi sau tới Ngự Sử Đài. Ông mất khoảng 1745, khi mới ngoài ba chục tuổi.

Không ai biết gì hơn về Đặng Trần Côn ngoài một, hai truyền thuyết về tính ham học, phóng dật (libéral), và .... ham rượu.

Về quê ông ở Nhân Mục, hẳn mọi người dựa theo bài thơ của Phan Huy Ích, có câu mở đầu: "Nhân Mục tiên sinh Chinh phụ ngâm" (cuốn Chinh Phụ ngâm của ông Nhân Mục). Ngày trước người Việt hay có lối lấy tên làng quê để gọi các cụ khoa bảng như cụ nghè Lai Thạch (Nguyễn Huy Tự), cụ cư? Văn Ấp (Trần Ngọc Lâm) v.v.....

Ở ven đô Thăng Long, dọc bờ phải sông Tô Lịch có tới 7 làng Mọc, tên chữ là Nhân Mục. Theo văn bia đời Lê-Nguyễn ở đây, đã có "Nhân Mục xã" lại còn có "Nhân Mục cựu xã". Tôi đã phải lần mò xuống tận Nhân Mục cựu xã, tên nôm là Mọc Thượng Đình, cũng là quê hương của cụ Tú Lan, thân sinh nhà văn lớn Nguyễn Tuân, vì nghe nói ngôi mô. Đặng Trần Côn có kẻ làm nhà, đào đất làm lò gạch đã phạm phải. Quả thật đã có một ngôi mộ đã vi phạm. Bia mộ cũ có hay không thì không biết nhưng không thấy, chỉ thấy một tấm bia tương đối mới (đầu thế kỷ XX), với tên họ Đặng Trần Côn và chức danh tri phủ. Khi chưa đến Kẻ Mọc, tôi đã thắc mắc: thế con cháu Đặng Trần Côn đâu mà để người ta phạm đến mô. Tổ như vậy? Khu đất này, trước là bãi tha ma mộ địa, giờ đây người đông, đất chật, người ra lấn ra để làm nhà, vô tình phạm phải ngôi mô. Đặng Trần Côn tiên sinh.

Tôi lại gặp một bất ngờ: làng Mọc - Nhân Mục - không có họ Đặng, không còn con cháu gì của Đặng Trần Côn. Dân làng hiện nay bảo: Ông Đặng là người nơi khác, không biết ở đâu, đến làng Mọc ngụ cư. Làng Mọc là làng ven đô, vốn nổi danh giàu ("tiền làng Mọc, thóc làng Khoang") và sang ("quan Kẻ Mọc, thóc Mễ Trì").

Chắc Đặng Trần Côn là một hàn sĩ ở đâu đó đến làng Mọc ven đô ngồi dạy học và học thêm để thi Hội (và trượt). Cũng chắc sau lời tỏ tình thất bại với Đoàn Thị Điểm - tức Hồng Hà Nữ Sĩ - thi nhân họ Đặng đã không xây dựng gia đình với ai khác, lại mất tương đối trẻ (35 tuổi), nên không có con cháu nối dõi tông đường, chăm lo hương hỏa và phần mộ tổ tiên.

Ở làng Mọc còn một gia đình, gốc nhà nho, có gia phã, còn giữ lại được một vài câu đối và liễn, tương truyền là chữ của Đặng Trần Côn tiên sinh, viết tặng cũ tổ họ Nguyễn này, vốn là bạn của Đặng Tiên Sinh. Con cháu cũng được truyền lại là Đặng Trần Côn tiên sinh từ nơi khác đến Kẻ Mọc ngồi dạy học và là bạn thi-tửu với cụ tô? Nguyễn nhà này.

Sao mà ở xã hội quân chủ Nho giáo Việt Nam ngày trước có nhiều bậc danh sĩ tài danh xuất thân nghèo khổ và có số phận lênh đênh như vậy?

Thế thì phải xếp kẻ sĩ vào đẳng hạng nào trong nấc thang "giai cấp", theo cái nhìn "mác-xít"?

Họ xuất thân "nông dân" nhưng về ý thức hệ thì lại theo Nho giáo là hệ tư tưởng của giai cấp "địa chủ" thống trị chăng? Tôi chỉ biết trong xã hội quân chủ cũ có những người nghèo - như Nguyễn Công Trứ "than nghèo" - mà rất "hay chữ" (chữ Nho - Nho giáo), trong khi có những kẽ trọc phú một chữ Hán bẻ đôi cũng không biết.

***

Bây giờ ta chuyển sang trường hợp LÊ QUÝ ĐÔN, nhà bác học Việt Nam thế kỷ XVIII, người làng Diên Hà, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình hiện tại. Cũng đã có quá nhiều sách báo, luận văn, hội nghị khoa học viết về ông và đề cập đến ông. Viện Sử Học Việt Nam, từ nhiều năm nay, chuẩn bị phiên dịch và xuất bản Lê Quý Đôn Toàn Tập. Thế nhưng về tiểu sử Lê Quý Đôn, không một tài liệu nào cho ta biết ông là con thứ mấy hay con bà thứ mấy trong gia đình họ Lê.

Mà tôi thì tuy không phải là chuyên gia về Lê Quý Đôn và cổ sử học Việt Nam nói chung, nhưng lại hay "tò mò" về những chuyện vặt vãnh ấy. Tôi vốn là đồ đệ của học thuyết "Tâm Phân Học" (Pschyanalyse) - một thời gian dài bị các học giả "mác-xít chính thống" (orthodoxal marxist) phê phán kịch liệt - chủ trương rằng nhân cách con người hình thành rất sớm - từ khoảng ba đến năm tuổi - (và như thế thì "rất khó cải tạo" (to be made over by socialist re-education) và môi trường đầu tiên và tối trọng yếu để hình thành nhân cách là gia đình (nay thì nền giáo dục Việt Nam đã tự phê bình là trong một thời gian dài xem nhẹ giáo dục gia đình khi đặt ưu tiên vào giáo dục đoàn thể-xã hội). Một người dù ở "giai cấp" nào, nhưng là con trưởng hay con út, là con bà cả hay con bà thứ, theo tôi, là khá quan trọng trong việc điều chế và tự điều chế ra thế ứng xử của anh ta. Mà về những điều đó, thì trớ trêu thay, xã hội học mác-xít lại có vẻ xem nhẹ ...

Năm 1985 tôi lần đầu tiên đến thăm làng quê Lê Quý Đôn nhân một hội nghị khoa học về Lê Quý Đôn ở Thái Bình. Trước khi đi, từ Hà Nội, tôi làm một phép thử (test). Tôi viết sẵn một bản thảo về "Chân Dung Lê Quý Đôn" ("Un portrait de Lê Quý Đôn"), trong đó mặc dù không có bất cứ một tài liệu gì đã được viết ra (document écrit) ở Hà Nội hay ở Thái Bình quê ông, tôi cứ nêu giả thuyết là Lê Quý Đôn là con bà vợ thứ của bố ông chứ không phải là con bà cả, lại cũng là con thứ chứ không phải con trưởng. Xuống tới thị xã Thái Bình (chưa về quê Lê Quý Đôn), tôi nộp bản thảo cho Ban Tổ chức Hội Nghị (hội nghị khoa học về Lê Quý Đôn). Đọc bản thảo của tôi, ban Tổ Chức Hội Nghị sững sờ và dùng dằng định không sắp xếp vào chương trình hội nghị. Lý do? Thì cũNg dễ hiểu thôi, vì tôi "ăn nói xưng xưng" như thế chứ có chứng cớ gì đâu mà gọi là "khoa học" được! Cho đến bây giờ thì mọi người vẫn đinh ninh rằng Lê Quý Đôn là con trưởng của một vị tiến sĩ với một bà mẹ nghiêm chỉnh, "chính thất" cơ mà!

Nhân tiện nói: Cái đầu óc của nhiều cán bộ cộng sản có một khía cạnh tâm lý rất kỳ cục: tâm lý sợ những cái gì không chính thống (non-orthodoxe). Nhưng tôi để ý thấy mấy cụ già là dòng dõi họ Lê Quý Đôn được cử từ quê hương Diên Hà "lên tỉnh" để "đón các đại biểu về thăm quê hương nhà bác học Lê Quý Đôn" cùng đứng ngồi ở đó với ban Tổ Chức nhìn tôi với một vẻ là lạ, nửa ngại ngần, nửa thông cảm đồng tình. Vốn tự coi mình là khá sành (raffiné) về tâm lý và sẵn thói phóng túng, bất cơ (non-conformiste), tôi bỏ ngay cái ghế của tôi ở hàng đầu "long trọng viên" (Hội nghị nào ở Việt Nam cũng có một số ghế "giành riêng" cho các đại biểu được coi là "long trọng", "quan trọng", cái đó vốn xuất phát từ đức tính hiếu khách (hospitality), với thời gian, đã trở thành một "tinh thần đẳng cấp" (esprit de caste) rất đáng chê trách. Và nhiều ông "quan cách mạng" (chữ của Chủ tịch Hồ Chí Minh) cho cái việc "ghế trên ngồi tốt sỗ sàng" (Kiều) của mình là việc rất tự nhiên), tôi xuống sà vào ngồi chỗ "các cụ địa phương" ở "bên dưới" hội nghị. Và dò hỏi về tung tích Lê Quý Đôn. Sau rất nhiều ngần ngại, sau rất nhiều lần "nhìn trước, nhìn sau", một cụ già làng ở Diên Hà mới bảo tôi: "Ông giáo sư nói đúng đấy. Đúng ra Lê Quý Đôn không phải là con trưởng đâu!"

- Ô! Thế sao lâu nay các cụ cứ để cho "họ" (các cán bộ văn hóa, tuyên truyền) ăn nói, viết lách như vậy?

- Chúng tôi la DÂN, "dân ngu khu (loincloth) đen" mà, biết thế mà không dám nói, sợ trái ý cán bộ.

Ôi, người "dân quê đồng bằng Bắc Bộ" ("paysan du delta tonkinois" - chữ dùng của nhà địa lý học Pierre Gourou) quê tôi, sao mà họ vừa tinh khôn, vừa vụng dại, vừa bướng bỉnh lại vừa chịu khuất như thế!

Chiều hôm đó về Diên Hà, tôi để mặc ban Tổ chức bận bịu với những "nghi thức", những lễ "dâng hương", "tưởng niệm" ... ở nhà thờ họ Lê, tôi đi tìm gặp và hỏi chuyện "dân làng" Lê Quý Đôn. Và tôi đã thu được một lời truyền miệng dân gian rất lý thú, chưa từng ai biết, chưa từng ai viết - và hôm nay cũng là lần đầu tiên tôi viết ra:

- Ông thân sinh ra Lê Quý Đôn vốn là một nhà nho nghèo và "lận đận trường qui" mãi mà vẫn chưa đỗ đạt gì. Ông đã có một đời vợ cả nhưng bà này không có con nên ông cụ bỏ và lấy bà khác (chắc cụ theo đạo đức Nho giáo: "bất hiếu hữu tam vô hậu vi đại" - có ba điều bất hiếu, mà không có con nối dõi là bất hiếu nhất - TQV chú). Bà này cũng không phải là me. Lê Quý Đôn. Bà ta sinh được hai người con trai. Lúc ấy ông cụ cũng chưa đỗ đạt gì. Một chiều bà ra đồng làm việc, trước khi đi có dặn ông cụ ở nhà để ý trông mấy nong thóc phơi ngoài sân đất, nếu thấy có cơn mưa (chiều hè ở đồng bằng Bắc Bộ hay có mưa) thì "chạy" (cất giữ) dùm bà cụ. Ông cụ là "chân học trò", "dài lưng tốn vải ăn no lại nằm", mải mê đọc sách, khi có cơn mưa thật, chạy mấy nong thóc phơi không kịp, để ướt cả.

Ở ngoài đồng về sau cơn mưa, thấy thóc bị ướt sạch, bà vợ giận ông chồng lắm: "Rõ là đồ vô tích sự! Lúc nào cũng chỉ ôm lấy mấy quyển sách! Sách mà ăn được à? Mà nào có đỗ đạt được gì cho cam! Chỉ khổ thân gái già này! Tao cho rồi đói rã họng ra cho mà xem!" v.v.... Mắng ông chồng một chặp, bà vợ cho thóc ướt và nồi hông đất, nhóm lửa hong cho khô thóc. Tiện thể bà quăng luôn các sách nho của ông chồng vào lửa ...

Đến thế, là gia đình tan vỡ. Ông cụ bỏ vợ, bỏ con. Ông cụ cũng bỏ làng ra đi luôn. Sau này đỗ đến ông nghè (tiến sĩ), ông cụ mới trở về làng. Thì ông ấy đã lấy bà vợ khác, con gái một cụ nghè ở tỉnh bên. Chính bà vợ thứ ba này mới sinh ra Lê Quý Đôn nhưng ông cụ vẫn xem bà là "chính thất" (vì lẽ hai bà vợ trước ông cụ đã bỏ (ly dị) rồi, và Lê Quý Đôn cũng được xem là con trai đầu!

- Thế còn hai con trai của bà vợ trước, họ là anh của Lê Quý Đôn chứ? Tôi "giả vờ" cãi lại các cụ già làng để "moi" thêm tin tức.

- Thế này ông giáo sư ạ. Ông cụ nghè Lê vinh quy về làng, vẫn không "nhận" bà vợ trước. Nhưng "bỏ vợ (được) chứ không bỏ con (được)". "Vợ mình là con người ta, suy đi tính lại chẳng bà con chi", "anh em như thể chân tay, vợ chồng như áo cởi ngay tức thì" (đó là mặt trái của đạo đức dân gian - TQV chú).

Con cái dù sao vẫn là con mình. Cho nên cụ nghè Lê vẫn nhìn nhận hai anh con trai đầu, nhưng lấy lẽ (vin cớ) mẹ chúng đã bị bỏ nên bắt hai anh con trai này xuống làm con thứ, phải gọi Lê Quý Đôn bằng anh cả ("tôn trưởng"). Vì cụ lập ông Lê Quý Đôn làm trưởng.

Thì ra là thế! Chỗ khúc mắc của thân phận Lê Quý Đôn là thế! Và cán bộ tỉnh, theo thuyết "chính thống", cho Lê Quý Đô là con trưởng của bà vợ chính cụ nghè Lê xem ra cũng có lý do của nó!

Tôi hỏi chuyện các cụ già làng Diên Hà thêm chút nữa:

- Thưa các cụ, thế các cụ có được truyền lại là hai ông con trai trước của cụ nghè Lê (hai người tuy nhiều tuổi hơn Lê Quý Đôn nhưng phải gọi Lê Quý Đôn bằng anh ấy ạ) về sau ra sao, có học hành đỗ đạt gì không? Và Lê Quý Đôn đối xử với hai ông "em" mà lẽ ra là "anh" như thế nào ạ?

- Ấy, tiếng là được nhận lại làm con cụ nghè, nhưng hai ông con trai này cũng chẳng được cụ nghè thương yêu gì mấy, vì dốt nát. Họ cũng lớn tuổi rồi, từ khi bố bỏ nhà, bỏ làng đi, hai ông con trai này sống với mẹ, vẫng nghèo khổ thôi, cơm còn chẳng đủ ăn, lấy đâu ra của mà học hành thi cử. Nên vẫn dốt nát và vẫn làm "dân cày" như chúng tôi vậy thôi ... Có điều cụ Bảng (Lê Quý Đôn đậu "bảng nhãn", vị tiến sĩ số 2 sau trạng nguyên, nên vẫn thường được gọi là cụ Bảng) là người có "đức", cụ đối xử tốt với hai người anh trai cùng cha khác mẹ này, vẫn nhường cho họ cả ngôi nhà dân hàng xã, hàng tổng làm cho cụ nghè Lê với ít thửa ruộng của cụ nghè Lê. Cụ Bảng Đôn chắc cũng giữ ý sao đó nên ít về làng, vả lại cụ làm quan to nên cũng thường ở kinh đô. Dân làng Diên Hà nghe tiếng cụ Bảng nhiều thôi chứ ít được gặp cụ lắm và không biết về cụ Bảng bao nhiêu .....

Những lời truyền miện dân gian này về đại thể là đúng khớp với hành trạng và tính cách Lê Quý Đôn. Khi ông về trí sĩ, ông cũng không về ở làng, và ta biết rõ là ông mất khi đang ở quê mẹ.

Rời quê hương Lê Quý Đôn về "tỉnh" (thị xã Thái Bình) ngày hôm sau, tại hội nghị khoa học về Lê Quý Đôn, tôi đã công bố - bằng miệng - lời truyền miệng dân gian mà hôm nay tôi ghi lại ở trên về một "bí mật", một "khúc mắc", một nét "bi kịch" trong cuộc đời nhà bác học Lê Quý Đôn. Chuyện có vẽ "vặt vãnh" thôi, trong tổng thể đồ sộ của sự nghiệp và trước tác của Lê Quý Đôn ... Nhưng với riêng tôi thì tôi rất lấy làm hài lòng vì, nói theo danh từ toán lý, phép thử của tôi đã được nghiệm đúng.

Trở về Hà Nội, bạn bè đồng nghiệp hỏi tôi rằng tôi không phải là chuyên gia về Lê Quý Đôn, đọc và tìm hiểu về ông này không bao nhiêu, vì sao tôi lại biết được một chi tiết tiểu sử Lê Quý Đôn mà trước đó chưa ai biết dù đã có những người làm "luận án" về Lê Quý Đôn. Thế là tôi được dịp nói về: Vai trò của Trực Giác Trực Quan (Intuition) trong nhiều phát minh, phát kiến khoa học. Có những nhà khoa học cỡ vừa phải thôi luôn luôn trình bày những phát hiện của mình như kết quả của một quá trình sưu tầm tài liệu công phu, phân tích tỉ mỉ, đối chiếu cẩn thận rồi tổng hợp khái quát cao .... tóm lại là hết sức chặt chẽ trong suy lý, rất là duy lý, hợp lý, hệ thống, tổng thể. Nói đến trực giác, họ cho đó là cảm hứng nhất thời của thi nhân, nghệ sĩ, "không xài" được trong khoa học. Nhưng ngay như nhà khoa học vĩ đại bậc nhất của thế kỷ XX Albert Einstein cũng không phủ nhận vai trò của trực giác trong những phát kiến khoa học: Trực giác nhiều khi là khởi điểm của những phát hiện khoa học lớn. Về khoa học cũng vậy, mà về triết học cũng vậy thôi:

Những hệ thống triết học là sự triển khai, qua khái niệm và biểu tượng của một số trực giác nguyên sơ nào đó. Nếu tất cả chúng ta ai cũng có những trực giác cơ bản ấy thì các hệ thống sẽ coi như thừa. ("Systems of philosophy are the elaboration, through concepts and symbols, of certain original intuitions. If all of us had these basic intuition, systems should be superfluous") "In the central Philosophy of Buddhism" T.R.V Murti, Ed. Ruskin House - London, 1955.

Cùng với trực giác nguyên sơ của nhà khoa học, cũng còn cái mà giáo sư Từ Chi và tôi hay nói đến là "cảm quan điền dã" (le sens du terrain) rất cần thiết cho những ai đi điền dã như các nhà khảo cổ học, dân tộc học ..

Riêng với trường hợp Lê Quý Đôn, tôi "bỗng dưng" nghĩ là thế (mẹ ông phải vợ đầu, ông không phải là con trưởng) khi giở sách viết về Lê Quý Đôn đọc trong đêm trước khi đi Thái Bình thấy chi tiết ông Lê Quý Đôn mất ở quê mẹ mà không ở quê cha. Đấy là "trực giác" nhưng sau đó thì lý giải ra thế này: Cụ thân sinh ra ông, rất muộn mới đỗ đại khoa, hẳn đã có vợ từ trước, khi còn trẻ, ở làng, theo phong tục Việt Nam ngày xưa. Nay thấy cụ nghè Lê đỗ, khi vinh quy mới lấy vợ - con gái một vị tiến sĩ khác - và bà vợ này sinh ra Lê Quý Đôn, tôi suy ra đây là bà vợ sau. Thế nhưng lại không thấy sách nào chép cả, mới đâm ngờ ngợ, chờ về Diên Hà hỏi lại.

Còn vì sao mà tôi biết và tôi "cảm" nhanh như vậy (ta gọi là "mẫn cảm" - flair) về Bi Kịch Lê Quý Đôn thì có lẽ là vì tôi là con cháu nhà Nho cả bên nội bố tôi lẫn bên ngoại mẹ tôi nên có chút kinh nghiệm nghiệm sinh (experience vécue) dù đại gia đình tôi là "nho cuối mùa" ... Vả tôi hay đọc sách Tầu, Ta về chuyện "rừng nho", về các gia đình đại nho và đại quan nên cũng biết nhiều "mặt trái" (revers) của những gia đình ấy. Khi một danh nho đại quan đã "nổi tiếng", đã "làm lớn" và khi người sau viết tiểu sử các vị này, họ thường dấu những "mặt trái", những nét bi kịch ấy đi. Đó cũng là thói thường dân gian ("tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại...")... Như mấy chục năm nay, người ta chỉ nói đến - và khuếch đại nữa là đằng khác - về những mặt tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa và bươi xấu "phương Tây tư bản đế quốc", khiến tạo ra một hình ảnh giả tạo: một bên là tấm gương siêu sạch ("tịnh vô trần"), một bên là đống rác bẩn thỉu v.v ...

Nhưng ở đâu - và bao giờ còn nhân loại - thì cũng có NHÂN DÂN (The People) và trong nhân dân thì - từ trong chuyện cổ tích đến chính trường hiện tại - bao giờ chả có người xấu, người tốt. Trong tốt có xấu, trong xấu tối thiểu cũng có một cái gì tốt chứ. "Nhân vô thập toàn" mà!

Và lối sống "hòa quang đồng trần" ("hòa ánh sáng với bụi đời") của nhà Trần, của đời Trần, vẫn là cái gì tôi ưng ý hơn cả.

***

Từ trực giác nguyên sơ (original intuition), qua những kinh nghiệm tự thân trong công tác điền dã, qua cả những tri thức kiến văn nữa, lâu dần hình như ở trong tôi sẽ có cái có thể gọi là trực giác kinh nghiệm (experienced intuition), từ đó có thể khai mở những cái bị che đậy.

Những tiếng Âu Tây giành cho sự khám phá khoa học: Discovery - Découverte- thì, theo tôi hiểu, đều bao hàm động tác dis-cover, dé-couvrir, ngụ ý mở cái nắp đậy cái sự thực, cái cần biết ở bên trong, mà bình thường vì một tư dục, tư ý nào đó mà nó bị che lấp.

Tôi đã mở (đầu) bài kinh nghiệm điền dã Folklore này của mình bằng câu chuyện một vị tiến sĩ vô danh, nghĩa là không còn tên tuổi, để dẫn dắt đến câu chuyện của những người có tên tuổi.

Đến đây tôi sẽ "khép" (lại) bài kể lể khá dài dòng của mình bằng câu chuyện một người tuy có tên tuổi nhưng không lấy gì làm nổi tiếng lắm, hay đúng hơn, đã trở nên có tên tuổi nhờ gắn bó máu thịt với một người tên tuổi (nhưng từ đầu đến cuối câu chuyện của tôi đều nói về các nhà Nho - các vị thái học sinh, tiến sĩ, bảng nhãn hay là phó bảng cả).

Đó là câu chuyện về cụ thân sinh ra chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ phó bảng Nguyễn Sinh Sắc hay Nguyễn Sinh Huy.

Phó bảng là một học vị tiến sĩ, chỉ mới xuất hiện ở Việt Nam từ đời vua Minh Mạng nhà Nguyễn (1830-1831).

Trong một lá đơn bằng tiếng Pháp gửi bô. Thuộc địa Pháp, Nguyễn Tất Thành (sau là Hồ Chí Minh) đã khéo dịch tên học vị của phụ thân mình là Sous-Docteur, như ngày nay ta gọi là Phó Tiến Sĩ.

Quê hương cụ, là làng Kim Liên (tên nôm là làng Sen), huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Nhưng đậu phó bảng rồi, cụ đã làm thừa biện bô. Lễ ở Huế rồi tri huyện ở Bình Khê (Bình Định). Rồi bỏ quan (hay bị cách chức quan), cụ phiêu dạt vô Sàigòn, ngồi bắt mạch kê đơn ở tiệm thuốc bắc Hoa kiều, để có chút tiền cơm rượu .... Lại phiêu lãng nữa, tới miền Tây Nam bộ, và cuối cùng mất ở Cao Lãnh (Sa Đéc, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp). Mộ cụ phó bảng được xây lại cuối năm 1954 sau sự kiện Genève tạm thời chia đôi đất nước Việt Nam.

Người ta làm thế là vì cụ Hồ. Cũng như mộ bà Hoàng Thị Loan, vợ cụ, và là thân mẫu Hồ Chí Minh mới được dời xây lại vài năm nay ở Nam Đàn, Nghệ An. Người ta làm thế cũng là vì cụ Hồ. Hai ngôi mộ này, cũng như bản thân Lăng chủ tịch Hồ Chí Minh giữa lòng Ba Đình, Hà Nội đều hiện hữu ngoài ý thức chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông Hồ vốn được xem là người giản dị, khiêm nhường!

Cũng đã có dăm cuốn sách nói về gia thế cụ Hồ Chí Minh, nhưng câu chuyện tôi sắp kể dưới đây thì chưa từng ai viết.

Chỉ là lời truyền miệng dân gian, ở Kim Liên, Nam Đàn, ở một số người gốc Nghệ hiện sống tại Hà Nội và nhiều nơi khác trên mảnh đất Việt Nam. Nếu trong Folklore, có hiện tượng mà các nhà nghiên cứu gọi là "lan truyền" (de transfest folklorique) thì từ lâu câu chuyện này cũng đã lan truyền từ làng Kim Liên ra khắp huyện Nam Đàn rồi khắp tỉnh Nghệ Anh rồi rộng ra hơn nữa ... Nhưng phạm vi lan truyền và số người biết câu chuyện này phải nói là hạn hẹp. Vì người ta sợ động chạm đến cụ Hồ. Một cái sợ vô nghĩa (insignifiant) nhưng người ta cứ gán cho nó cái ý nghĩa chính trị giả tạo. Vì như bà Trịnh Khắc Niệm viết trong cuốn trong cuốn tiểu truyện bằng tiếng Anh "Life and Death in Shanghai, đã được phiên dịch ra tiếng Việt, ở xã hội "xã hội chủ nghĩa", cuộc đời của các lãnh tụ cộng sản được coi là "bí mật quốc gia".

Nhưng đây không phải là chuyện cụ Hồ, tuy cũng có dính dáng đến cụ Hồ. Mà vì đây là chuyện cụ thân sinh ra cụ Hồ, cụ Nguyễn Sinh Huy, mà cũng là chuyện truyền miệng thôi, nghĩa là thuộc phạm trù giai thoại, Folklore, chứ không thuộc phạm trù lịch sử, như tôi đã nói từ đầu bài này.

Người dân Kim Liên đồn rằng Nguyễn Sinh Huy không phải là thuộc dòng máu mủ của họ Nguyễn Sinh làng này. Mà là con của một người khác: ông đồ nho - cử nhân - Hồ Sĩ Tạo.

Cử nhân Hồ Sĩ Tạo thuộc dòng họ Hồ nổi tiếng ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An (đây là quê gốc của Hồ Quý Ly, nhân vật lịch sử cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV, đây cũng là quê gốc của anh em Tây Sơn thế kỷ XVIII, vốn họ Hồ ở xứ Nghệ, đây cũng là quê hương Hoàng Văn Hoan, người đồng chí thân cận một thời của cụ Hồ Chí Minh, được cụ Hồ giao phụ trách công tác đối ngoại của Đảng Cộng Sản Việt Nam và chính phu? Việt Nam dân chủ cộng hòa thời kháng chiến chống Pháp và là Đại sứ Việt Nam đầu tiên ở Cộng Hòa nhân dân Trung Hoa, hiện sống lưu vong ở Trung Hoa, có viết một tài liệu lịch sử làng Quỳnh Đôi, quê ông. Bà vợ nhà văn lớn Đặng Thái Mai - người một thời làm Viện trưởng viện Văn Học - là Hồ Thị Toan, cũng thuộc dòng họ Hồ này ở làng Quỳnh Đôi). Khoản đầu những năm 60 của thế kỷ trước (thế kỷ XIX) cử nhân Hồ Sĩ Tạo có thời gian ngồi dạy học ở một nhà họ Hà, người làng Sài, cùng một xã Chung Cự, tổng Lâm Thịnh, huyện Nam Đàn, với làng Sen (Kim Liên). Đó là một nhà nghệ nhân dân gian, trong nhà có "phường hát ả đào".

Nhà họ Hà có cô con gái tên là Hà Thị Hy, tài hoa, nhan sắc, đàn ngọt, hát hay, múa khéo, đặc biệt là múa Đèn (đội đèn trên đầu, để đèn trên hai cánh tay, vừa hát vừa múa mà dầu trong đĩa không sánh ra ngoài) nên người làng thường gọi là cô Đèn. Người ta thường bả: má hồng thì mệnh bạc (như Đặng Trần Côn viết mở đầu khúc Chinh Phụ Ngâm "hồng nhan đa truân" - gái má hồng nhiều nỗi truân chuyên. Hay như Nguyễn Du than thở dùm người đẹp tài hoa trong truyện Kiều "chữ tài chữ Mệnh khéo là ghét nhau", "rằng hồng nhan tự thuở xưa, cái điều bạc mệnh có chừa ai đâu"). Vả ở thời ấy, dưới chế độ quân chủ nho giáo, lấy Tứ Dân (Sĩ, Nông, Công, Thương) làm gốc, người ta vẫn xem thường nghề ca xướng và con nhà ca xướng ("xướng ca vô loài"). Cô Đèn Hà Thị Hy tài hoa nhan sắc là thế mà rồi ba mươi tuổi vẫn chưa lấy được chồng. Mà trong nhà thì lại luôn có bậc văn nhân: ông cư? Hồ Sĩ Tạo. "Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén" là lẽ thường theo tâm lý dân gian, huống chi là giữa văn nhân - tài tử - giai nhân. "Trai tài gái sắc" mà! Và cô Hà Thị Hy bỗng dưng "không chồng mà chửa". Mà ông cư? Tạo thì đã có vợ, có con rồi! Lệ làng ngày trước phạt vạ rất nặng nề, sỉ nhục hạng gái "chửa hoang", hạng "gian phu dâm phụ". Để tránh nỗi nhục cho con gái mình và cho cả ông cư? Tạo đang làm "thầy đồ" được hết sức kính trọng trong nhà mình, họ Hà phải bù đầu suy tính...

Lúc bấy giờ ở làng Sen cùng xã có ông Nguyễn Sinh Nhậm, dân cày, tuổi cao mà góa vợ (bà vợ trước đã có một con trai - Nguyễn Sinh Thuyết - và người con trai này cũng đã có vợ). Nhà họ Hà bèn cho gọi ông Nguyễn Sinh Nhậm đến điều đình, "cho không" cô Hy làm vợ kế ông này - như một người con gái xướng ca, quá lứa, lỡ thì, lấy ông già góa vợ - mong ém nhém việc cô gái đã "to bụng".

Công việc rồi cũng xong. Cô Hy ôm bụng về nhà chồng, có cưới, có cheo cẩn thận. Việc phạt vạ của làng không thể xảy ra. Nhưng cô gái tài hoa nhan sắc thì bao đêm khóc thầm vì bẻ bàng, hờn duyên tủi phận. Và ông lão nông dốt nát tuy được không cô gái đẹp nhưng cũng buồn vì đâu có đẹp đôi, lại cắn răng chịu đựng cái tiếng ăn "của thừa", "người ăn ốc (ông cư? Tạo), kẻ đổ vỏ (cụ lão nông Nhậm)". "Miệng tiếng thế gian xì xầm", ai mà bịt miệng nổi dân làng. Mà trước hết là lời "nói ra, nói vào", lời chì chiết của nàng dâu - vợ anh Thuyết - vốn nổi tiếng ngoa ngoắt, lắm điều. Ông Nhậm đành cho con trai và vợ anh ta ra ở riêng, và mình ở riêng với bà vợ kế.

Chỉ ít tháng sau, bà vợ kế này đã sinh nở một mụn con trai, được ông đặt tên là Nguyễn Sinh Sắc, lấy họ ông mặc dù ông biết rõ hơn ai hết đó không phải là con ông, con nhà họ Nguyễn Sinh này. Nàng dâu ông càng "tiếng bấc, tiếng chì" hơn trước, vì ngoài việc bố chồng "rước của tội, của nợ", "lấy đĩ làm vợ" thì nay còn nỗi lo": người con trai này - được ông nhận làm con - lớn lên sẽ được quyền chia xẻ cái gia tài vốn cũng chẳng nhiều nhặn gì của một gia đình nông phu thôn dã. Việc ấy xảy ra vào năm Quý Hợi, đời vua Tự Đức thứ 16 (1863).

Vì trọng tuổi, lại vì lo phiền, vài năm sau cụ Nhậm qua đời và cũng chỉ ít lâu sau đó, bà Hy cũng mất. Nguyễn Sinh Sắc trở thành đứa trẻ mồ côi. Lên bốn, về ở với người anh gọi là "cùng cha khác mẹ" mà thật ra là "khác cả cha lẫn mẹ", cùng với bà chị dâu ngoa ngoắt, khó tính, lúc nào cũng chỉ muốn tống cổ cái thằng "em hờ" của chồng này đi cho "rảnh nợ".

Không cần nói, ta cũng hiểu Nguyễn Sinh Sắc khổ tâm về tinh thần, khổ cực về vật chất như thế nào trong cái cảnh nhà Nguyễn Sinh như vậy. Ta cảm thấy vô cùng thương xót một đứa trẻ mồ côi sớm chịu cảnh ngang trái của cuộc đời. Bên ngoại thì ông bà đều đã mất, họ Hà chẳng còn ai chịu cưu mang đứa trẻ có số kiếp hẩm hiu này.

May có ông tú đồ nho Hoàng Xuân Đường, người làng Chùa (Hoàng Trù) gần đó, xót thương đứa trẻ, dù sao cũng là hòn máu rơi của một nhà nho khác, lại có vẻ sáng dạ, nên đã đón về làm con nuôi, cho ăn học. Và đến khi Nguyễn Sinh Sắc 18 tuổi, ông bà đồ họ Hoàng lại gả cho cô con gái đầu lòng - Hoàng Thị Loan - mới 13 tuổi đầu, cho làm vợ, lại làm cho căn nhà tranh ba gian ở ngay làng Chùa, để vợ chồng Nguyễn Sinh Sắc ở riêng.

Ta dễ hiểu vì sao Nguyễn Sinh Sắc gắn bó với họ hàng làng quê bên vợ - làng Chùa - hơn là với làng Sơn "quê nội", quê cha "hờ". Con cái ông, từ người con gái đầu Nguyễn Thị Thanh, qua người con trai đầu Nguyễn Sinh Khiêm (tục gọi ông cả Đạt) đến người con trai thứ Nguyễn Sinh Côn (hay Nguyễn Tất Thành - sau này là Nguyễn Ái Quốc rồi Hồ Chí Minh) đều được sinh ra và bước đầu lớn lên ở làng Chùa bên quê Mẹ hay là quê "ngoại". Khi cụ tú Hoàng (Hoàng Xuân Đường) mất, vợ chồng con cái Nguyễn Sinh Sắc lại về ăn ở chung với bà đồ (tú) Hoàng. Các cháu đều quấn quít quanh bà ngoại.

Qua giỗ đầu cụ tú Hoàng, Nguyễn Sinh Sắc đi thi Hương khoa Giáp Ngọ và đậu cử nhân (1894). Ông được nhận ruộng "học điền", ruộng công của làng Chùa chia cho những người có học (nhằm khuyến khích việc học) để học thêm - chứ không phải nhận ruộng học của làng Sen. Khoa thi Hội Ất Mùi (1895), ông thi trượt.

Nhờ sự vận động gửi gấm của ông Hồ Sĩ Tạo - người cha thực của Nguyễn Sinh Sắc - với các quan lại đồng liêu quen biết ở triều đình Huế, Nguyễn Sinh Sắc được coi như ấm sinh, để được nhận vào học Quốc Tử Giám ở kinh đô Huế. (Ai cũng biết: để được nhận vào học Quốc Tử Giám và làm Giám sinh phải là con cháu của những gia đình có thế lực, gọi là "danh gia tử đệ". Nếu không có sự "can thiệp" của ông Hồ Sĩ Tạo là bậc khoa bảng cao quan thì làm sao Nguyễn Sinh Sắc được nhận? Thế là dù sao Hồ Sĩ Tạo vẫn còn có một "cử chỉ đẹp" với đứa con mà mình không dám nhận). Nguyễn Sinh Sắc - đổi tên là Nguyễn Sinh Huy - đem vợ và hai con trai vào Huế và đi học Quốc Tử Giám. Khoa thi Hội Mậu Tuất (1898), ông lại trượt.

Ngày 22 tháng chạp năm Canh Tý (10-2-1901) bà Hoàng Thị Loan ốm mất ở kinh đô Huế, sau khi sinh đứa con trai út (đứa con trai này ít ngày sau cũng chết). Nguyễn Sinh Côn (Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh ngày nay) trở thành con trai út.

Nguyễn Sinh Huy đem hai con trai về làng Chùa gửi mẹ vợ nuôi nấng chăm sóc dùm rồi trở vào Kinh thi Hội. Khoa Tân Sửu (1901) này, ông đậu phó bảng và được "vinh quy bái tổ" về làng.

Theo thể thức triều đình, lễ vinh quy này phải diễn ra ở quê nội - dù là quê nội danh nghĩa - tức là làng Sen - Kim Liên. Hội đồng Hương lý và dân xã đã dựng nhà tranh năm gian (chứ không phải nhà ngói) trên một khoảnh đất vườn làng Sen, để đón quan phó bảng tân khoa Nguyễn Sinh Huy về làng.

Thế là buộc lòng ông phải về "quê nội". Ông cũng đón hai con trai về ở cùng ông. Lần đầu tiên Nguyễn Sinh Côn - Hồ Chí Minh ngày sau - về ở quê nội nhưng thân ông, lòng ông vẫn hướng về quê ngoại là cái gì "đích thực" và gắn bó với tuổi tho ông. Ông phó bảng có đến thăm cụ Hồ Sĩ Tạo.

Nhưng gia đình ông phó bảng cùng hai con trai cũng không ở lâu tại Kim Liên. Chưa đầy ba năm! Sau khi mẹ vợ mất, ông vào kinh đô Huế nhận chức quan (1904) ở bô. Lễ, đem theo hai con trai vào Huế học. Năm 1907, ông bị đổi đi tri huyện Bình Khê ... Rồi sau khi bỏ quan (hay mất quan), khoảng 1910, ông phiêu bạt vô Sàigòn rồi lục tỉnh Nam Kỳ. Không bao giờ ông về làng Sen trở lại nữa ...

Ở làng Sen sau này, chỉ có bà Thanh và ông Cả Đạt (Khiêm), cả hai đều không lập gia đình riêng.

Người ta bảo lúc sau khi cụ Hồ Sĩ Tạo đã qua đời, năm nào bà Thanh cũng qua Quỳnh Đôi góp giỗ cụ Hồ Sĩ Tạo. Thế nghĩa là cái "bí mật" về cội nguồn của cụ phó bảng Huy, trong số các con cụ, ít nhất có bà con gái đầu biết. Người ta bảo: ông Cả Đạt cũng biết, tuy không bao giờ ông sang Quỳnh Đôi nhận họ.

Còn Nguyễn Sinh Côn - Nguyễn Tất Thành - có biết không? Từ khoảng 11 đến 14 tuổi, ông ở làng Sen, có nhẽ nào không ai nói cho ông biết? Hay là trước đó nữa, khi ông ở làng Chùa quê ngoại gần gụi với làng Sen! Hay là sau đó nữa chả nhẽ không khi nào cụ phó bảng hay bà Thanh hay ông Cả Đạt lại không kể với ông về "bí mật" của gốc tích phụ thân mình?

Không có chứng cớ gì về việc ông Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc - biết hay không biết chuyện này...

Sau này, khi hoạt động cách mạng, ông còn mang nhiều tên khác nữa ....

Nhưng đến đầu thập kỷ 40 của thế kỷ này, thì người ta thấy ông mang tên Hồ Chí Minh.

Sau cách mạng tháng tám 1945, khi tên tuổi Hồ Chí Minh trở thành công khai thì cũng bắt đầu từ đó dân gian Việt Nam - từ trí thức đến người dân quê - lại âm thầm bàn tán: vì sao Nguyễn Ái Quốc lại đổi tên là Hồ Chí Minh? Và tên này cụ giữ mãi cho tới khi "về với Các Mác, Lê-nin" năm 1969.

Cuộc đời thực của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh - còn quá nhiều dấu hỏi chứ phải đâu riêng gì một cái tên! Và biết làm sao được khi cụ Hồ - tôi nói lại một lần nữa theo cảm thức của người Ấn Độ - đã trở thành "huyền thoại" (myth). Huyền thoại Hồ Chí Minh được hình thanh trong vô thức dân gian (popular inconscience) mà Carl Gustav Jung gọi là vô thức tập thể. Nhưng nó cũng có phần (partly) được hình thành một cách hữu thức, bở một số cán bộ gần cận cụ Hồ. Nghĩa là một phần cuộc đời cụ Hồ đã được huyền thoại hóa (mystified).

Ngay sau cách mạng tháng Tám, người ta còn in cả cuốn sách (mỏng thôi!) về Sấm Trạng Trình có những câu vận vào cụ Hồ và sự nghiệp cách mạng tháng Tám. Và Sấm Trạng Trình vẫn được vận vào cụ Hồ còn lâu về sau nữa, ở miền Nam Việt Nam và hiện nay ở một số người Việt lưu vong, dù là với hậu ý (arrière-pensée) không ưa gì cụ Hồ ...

Nhưng đó lại không phải là chủ đề của bài viết này.

Trở lại với cái tên Hồ Chí Minh, lời truyền miệng dân gian bảo rằng: Nguyễn Ái Quốc sau cùng đã lấy lại họ Hồ vì cụ biết ông nội đích thực của mình là cụ Hồ Sĩ Tạo, chứ không phải cụ Nguyễn Sinh Nhậm.

Và dân làng Sen cũng bảo: Thì cứ xem, lần đầu tiên về thăm quê hương, sau cách mạng, sau mấy chục năm xa quê (15-6-1957), từ thị xã Vinh - tỉnh ly. Nghệ An - cu Hồ đã về làng Chùa trước, rồi sau mới sang làng Sen "quê nội".

Riêng tôi nghĩ, thì cũng phải thôi. Vì như ở trên ta đã thấy, cả một thời thơ ấu của cụ Hồ là gắn bó với quê ngoại làng Chùa, nơi cụ sinh ra và bước đầu lớn lên. Chứ đâu phải làng Sen, là nơi cụ chỉ ở có vài năm, lại là khi đã bắt đầu khôn lớn?

Tôi không muốn có bất cứ kết luận "khoa học" gì về bài viết này. Vì nó không phải là một luận văn khoa học. Đây chỉ là việc ghi lại một số lời truyền miệng dân gian về nỗi bất hạnh hay là cái khổ tâm, hay là cái "mặc cảm" của một số nhà trí thức Nho gia từ đầu thế kỷ XIV (Trương Hán Siêu, Chu Văn An) đến đầu thế kỷ XX (Nguyễn Sinh Huy) đối với làng quê.

Còn viết lách, thì bao giờ chẳng là chuyện: "thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý".

Tháng 1-1991, Trần Quốc Vượng.

(Trích cuốn Trong cõi của tác giả)
Lộ tòng kim dạ bạch,
Nguyệt thị cố hương minh.

Thơ chúc tết của Bác - Sức mạnh tiềm tàng trong tâm hồn rộng mở

Hải Triều tiên sinh

Đăng ký: 3/2/2007
Số bài: 1

Tác giả: Hải Triều


THƠ CHÚC TẾT CỦA BÁC. SỨC MẠNH TIỀM TÀNG
TRONG TÂM HỒN RỘNG MỞ.

Bác ơi!
          Tết đến.
                   Giao thừa đó
Vẫn đón nghe thơ Bác mọi lần
Ríu rít đàn em vui pháo nổ
Tưởng nghìn tay Bác vỗ  sang xuân ...
(Tố Hữu)

Dẫu rằng ước mong đó giờ đây chỉ còn trong tâm khảm, nhưng cứ mỗi độ xuân về, tấm lòng mỗi người con nước Việt lại bùi ngùi khôn xiết. Những vần thơ chan chứa ân tình, tình của núi non sông nước, tình của một tấm lòng cao cả chở che.
Đã thành thông lệ, có lẽ ngàn đời về sau, lời chúc tết của vị Chủ tịch nước gửi tới toàn thể đồng bào trong nước, người Việt Nam ở nước ngoài sẽ mãi mãi trường tồn. Xuân sang, chúng con khôn nguôi nỗi nhớ Người, vóc dáng hình hài cùng những vần thơ sắt son chất thép. Sự kết tinh của chủ nghĩa anh hùng cao cả trong một tấm lòng bình dị đã lan toả khắp không gian và thời gian, cuộn mình chảy với dòng máu Lạc Hồng.
22 bài thơ chúc Tết của Người là 22 lời kêu gọi sức mạnh đoàn kết và lý tưởng cách mạng cao cả. Ẩn sâu trong những khúc ca hào sảng ấy là một tấm lòng vì nước vì dân. Lần cuối cùng đón xuân cùng nhân dân cả nước ở cõi dương gian này, trái tim Người vẫn không ngừng trào sôi ngọn lửa đấu tranh:

Nǎm qua thắng lợi vẻ vang,
Nǎm nay tiền tuyến chắc càng thắng to.
Vì độc lập, vì tự do,
Đánh cho Mỹ cút, đánh cho nguỵ nhào.
Tiến lên! Chiến sĩ, đồng bào,
Bắc-Nam sum họp, xuân nào vui hơn!
(THƠ CHÚC TẾT XUÂN KỶ DẬU – 1969)

Thật tự nhiên, những vần thơ ấy đã đi vào lòng người và âm thầm chảy mãi. Khắc giao hoà của đất trời đã hoà chung cùng ước vọng thiêng liêng của cả dân tộc. Ánh trong chất thép rắn chắc ấy là sự dung dị của tứ thơ, của lý tưởng cộng sản vững bền không gì lay chuyển nổi.
Trong quá khứ, mảnh đất này đã là nơi thấm đầy máu và nước mắt của cõi người, với biết bao nỗi thống khổ giữa sự sống và cái chết, giữa gặp gỡ và chia ly. Dòng sông Gianh hiền hoà đã có lúc như một lằn roi quất ngang chia cắt Đàng Trong, Đàng Ngoài thời Trịnh Nguyễn, cũng chính nó chứng kiến biết bao sự hy sinh của một lớp người bên này bờ Bắc, phía bên kia của bờ Nam. Lòng quật cường của ông cha biết bao đời nay đều hướng tới để xoá bỏ sự cắt chia ác nghiệt đó. 22 lời ca chúc Tết của Bác Hồ là 22 niềm khắc khoải về một ngày thống nhất Bắc – Nam.

Bắc Nam như cội với cành,
Anh em ruột thịt, đấu tranh một lòng.
Rồi đây thống nhất thành công,
Bắc Nam ta lại vui chung một nhà.
Mấy lời thân ái nôm na,
Vừa là kêu gọi, vừa là mừng xuân.
( THƠ CHÚC TẾT XUÂN GIÁP THÌN – 1964)


Những vần thơ ấm tình dân tộc, hồn cốt và khí phách ấy đong đầy trong từng câu, từng chữ. Nhịp thơ 6/8 mà Bác Hồ sử dụng thật đắc địa. Trong dáng vẻ hiền hoà của dải đất hình chữ S, trong cõi lòng êm ả của mỗi người mượt mà cùng thời thơ ấu của những lời ru. Ngọn lửa đấu tranh vẫn bừng bừng soi tỏ, hắt sáng lên từng góc cạnh của những tay cày, tay súng xả thân vì đất nước thân yêu.

Xuân về xin có một bài ca,
Gửi chúc đồng bào cả nước ta:
Chống Mỹ hai miền đều đánh giỏi,
Tin mừng thắng trận nở như hoa!
THƠ CHÚC TẾT XUÂN ĐINH MÙI - 1967

Mãn Giác Thiền Sư (thời Lý) từng có hai câu thơ mà người đời mệnh danh là tuyệt bút:

Những tưởng xuân tàn hoa rụng hết
Đêm qua sân trước một nhành mai.

Sức sống tiềm tàng của cõi nhân gian được gói gọn trong chỉ có một từ - “XUÂN”. Dẫu rằng mùa xuân đã qua, nhưng hơi ấm cùng vòng xoay vô tận của nó đã đủ sức níu kéo sự sống, níu kéo màu xanh của cỏ cây và điểm tô thế giới bằng những điểm màu của biết bao cánh hoa khoe sắc.
Khoảng cách về thời đại không xoá bỏ niềm rung cảm của mỗi thi nhân. Ngót 1000 năm sau, Bác Hồ “tạo tác” vẻ đẹp của mùa xuân bằng một hình ảnh tịnh tiến:

Xuân này hơn hẳn mấy xuân qua,
Thắng trận tin vui khắp nước nhà,
Nam Bắc thi đua đánh giặc Mỹ.
Tiến lên!
  Toàn thắng ắt về ta!
(THƠ CHÚC TẾT XUÂN MẬU THÂN – 1968)

Chất thép trong thơ của Hồ Chủ Tịch đã tạo dáng cho mùa xuân của thời đại một nét quyến rũ rất riêng. Vẻ đẹp ấy không lẻ loi, cô tịch như phần lớn tác phẩm của những tao nhân mặc khách thời kỳ trước; vẻ đẹp ấy khoẻ khoắn, ấm nồng sức trẻ, niềm chung vui chiến thắng của những người chiến sĩ cùng chảy trong mình dòng máu của lý tưởng cộng sản, cùng gánh vai để giải phóng Tổ quốc thân yêu.
Nhìn từ giác độ lý luận, thơ là sự giải toả cảm xúc của các thi nhân. Thơ cũng có những dòng chảy và phân chia nhánh một cách rõ ràng. Ngày trước, Nguyễn Khuyến được mệnh danh là nhà thơ của làng quê Việt Nam với những bài thơ miêu tả khung cảnh chất phác nơi thôn dã, trong đó dồn nén đến mức cô đặc tâm trạng và tư tưởng của một nhà nho yêu nước. Về sau, Tố Hữu được biết đến trong dòng thơ hiện đại bằng một thuật ngữ: “Nhà thơ trữ tình chính trị”. Và Bác Hồ, với tập thơ “Ngục trung nhật ký” cùng những bài thơ chữ Hán của Người đã được dịch ra rất nhiều thứ tiếng trong sự trân trọng của bạn bè khắp năm châu.
Có lẽ, chỉ với những người con nước Việt mới hiểu và cảm được một cách trọn vẹn cả ý, cả tình trong những vần thơ chúc tết của Bác. Tư tưởng và hoài bão của Người là hiện thân của sức mạnh đoàn kết toàn dân tộc. Thời khắc thiêng liêng của sự giao hoà trong thế giới tự nhiên một lần nữa được nhân lên trong cõi lòng mỗi người đang mang trong mình niềm tin tất thắng.

Kháng chiến lại thêm một nǎm mới,
Thi đua ái quốc thêm tiến tới.
Động viên lực lượng và tinh thần,
Kháng chiến càng thêm mau thắng lợi.

  Người người thi đua.
  Ngành ngành thi đua.
  Ngày ngày thi đua.
  Ta nhất định thắng.
  Địch nhất định thua.
(THƠ CHÚC TẾT XUÂN KỶ SỬU – 1949)

Giá trị trường tồn trong những vần thơ của Bác không phải là hiện thân của một vị lãnh tụ. Giá trị ấy ẩn trong một con người bình dị như biết bao những con người đang cầm súng, cầm cày trên khắp đất nước Việt Nam. Ấy là tiếng lòng của những người sống trong lao khổ và đồng lòng đứng lên để thoát khỏi nơi lao khổ.
Xuân sang, chúng con nhớ tới Người, thành kính dâng lên Người vẫn bằng những tấm lòng bình dị:

...Bác để tình thương cho chúng con
Một đời thanh bạch, chẳng vàng son
Mong manh áo vải hồn muôn trượng
Hơn tượng đồng phơi những lối mòn.
(Bác ơi - Tố Hữu)


 





© 2004-2014 Vanachi